Importance of mother tongue language in education

🎯 શિક્ષણમાં માતૃભાષાનું મહત્વ :

       બાળકને તેમની ઘરેલુ ભાષામાં શીખવવામાં આવવાનું મહત્વ એ છે કે તેઓ શાળામાં વધુ સારી રીતે સમજશે અને શીખતી વખતે વધુ આરામદાયક બનશે.  "જે બાળકો તેમની માતૃભાષાના નક્કર પાયા સાથે શાળાએ જાય છે તેઓ શાળામાં સૂચનાની ભાષામાં સાક્ષરતાની ક્ષમતાનો વિકાસ કરે છે.

      આમ ભારતમાં લગભગ તમામ ખાનગી શાળાઓ અંગ્રેજી માધ્યમની છે.  ઘણી જાહેર શાળાઓ, રાજકીય મજબૂરીઓને લીધે, રાજ્યની આધિકારીક ભાષાઓ પ્રાથમિક શાળાની ભાષા તરીકે હોય છે.  પાંચમા ધોરણ પછીથી અંગ્રેજી બીજી ભાષા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી... 

        ભારતમાં, અંગ્રેજી બે હેતુઓનું કામ કરે છે... ભારતમાં એક કરતા વધારે ભાષાઓ બોલતા ઘણા લોકો માટે તે બીજી ભાષા પણ છે. અંગ્રેજી ભાષા એ એક ટાઇ છે જે આપણા સમાજના ઘણા ભાગોને એક સાથે જોડવામાં મદદ કરે છે. વળી, તે વિશ્વના અને ભારતના મોટા દેશો વચ્ચેનો ભાષાનો પુલ છે.

         અધ્યયનોએ બતાવ્યું છે કે બીજી ભાષા શીખવાથી અંગ્રેજી માળખું અને શબ્દભંડોળના જ્ઞાનમાં વધારો થઈ શકે છે, સાથે સાથે વિદ્યાર્થીઓને ગણિત અને ભાષાની કળાઓમાં નોંધપાત્ર ઊંચા સ્કોર કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

       પ્રથમ ભાષા જાળવવી એ આપણી ઓળખ માટે મહત્વપૂર્ણ છે અને સકારાત્મક સ્વ-ખ્યાલ માટે ફાળો આપે છે. સામાજિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયામાં તેના મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ,  પ્રથમ ભાષા બોલવાથી કુટુંબના સભ્યો સાથેના સંબંધો મજબૂત થઈ શકે છે. જો મૂળ ભાષા જાળવી રાખવામાં નહીં આવે, તો પરિવારના સભ્યોની મહત્વપૂર્ણ લિંક્સ ખોવાઈ શકે છે.

       તે સ્પષ્ટ છે કે ભાષાઓ આપણા રોજિંદા જીવનના વિવિધ પાસાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.  તેમની ભૂમિકા ફક્ત સંદેશાવ્યવહાર સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે જ્ઞાન અને માનવ વિજ્ઞાનની વિશાળ શાખાઓ સુધી વિસ્તારિત થઈ શકે છે.  ભાષાઓ માનવ જ્ઞાનને વિકસિત કરવામાં અને અનેક પ્રકારનાં ફાયદા માટે તેનો વિસ્તાર કરવામાં સક્ષમ છે.

        રાજ્યની સરકારી શાળાઓમાં સંસ્કૃત પહેલાથી જ ફરજિયાત વિષય હોવા છતાં, ખાનગી શાળાઓ ત્રણ ભાષાના માપદંડ હેઠળ વિદ્યાર્થીઓને પસંદગી આપે છે.  મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે નવા નિર્ણયથી સીબીએસઇ અને આઈસીએસઈ સંચાલિત ખાનગી શાળાઓમાં પણ સંસ્કૃતને ફરજિયાત વિષય બનાવાશે.

 👉 જો માતૃભાષામાં શિક્ષણ છે, તો પછી ભારતમાં કરોડો વૈજ્ઞાનિકો અને ફિલોસોફરો હશે, નકલચી નમૂનાઓ નહીં... 

 📌 મહાત્મા ગાંધી માનતા હતા કે ભારતે શિક્ષણની ભાષાની દ્રષ્ટિએ જાપાન પાસેથી શીખવું જોઈએ... 

       1909 માં, જ્યારે મહાત્મા ગાંધી 'હિન્દ સ્વરાજ' લખી રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓ ભાવિ ભારતીય રાષ્ટ્રનું સ્વરૂપ પણ રજૂ કરી રહ્યા હતા. ભાવિ ભારતમાં ભાષા અને શિક્ષણના રૂપમાં, ગાંધીજીએ લખ્યું - 'મને લાગે છે કે આપણે આપણી બધી ભાષાઓને ચમકાવવી જોઈએ.... દરેક શિક્ષિત ભારતીયને તેની ભાષા જાણવી જોઈએ, હિન્દુએ સંસ્કૃત સમજવું જોઈએ, મુસ્લિમને અરબી જાણવી જોઈએ, પારસીને પર્સિયન આવડવું જોઈએ અને દરેકને ગુજરાતી-હિન્દીનું જ્ઞાન હોવું જોઈએ. કેટલાક હિંદુઓએ અરેબિક શીખવું જોઈએ અને કેટલાક મુસ્લિમો અને ઝૂરોસ્ટ્રિયને સંસ્કૃત શીખવું જોઈએ.  ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતના લોકોએ તમિળ શીખવું જોઈએ. સમગ્ર ભારત માટે જે ભાષાની આવશ્યકતા છે તે ફક્ત હિન્દી હશે. તેને પર્સિયન અથવા દેવનાગરી લિપિમાં લખવાની છૂટ હોવી જોઈએ.  હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચે સુમેળ હોવો જોઈએ, તેથી ઘણા ભારતીયોને આ બંને લિપિ જાણવી જોઈએ.  જ્યારે આવું થાય, ત્યારે આપણે અંગ્રેજીને એકબીજાના વર્તન, વ્યવ્હારથી બાકાત રાખી શકીશું. '

         એક તબક્કે, વાચક સીધો સવાલ બે ભાષામાં પૂછે છે - 'શું તમે સ્વ-શાસન માટે અંગ્રેજી શિક્ષણના કોઈ ઉપયોગને ધ્યાનમાં લેતા નથી?' અને આ તરફ, ગાંધી કહે છે- 'મારો જવાબ' હા 'અને' ના ' તે બંને છે.  કરોડો લોકોને અંગ્રેજીમાં શિક્ષણ આપવું એ તેમને ગુલામીમાં મૂકવા જેવું છે. મૈકાલેએ જે શિક્ષણનો પાયો નાખ્યો હતો, તે ખરેખર ગુલામીનો પાયો હતો, તેણે આ હેતુથી તેની યોજના બનાવી, મારે તે કહેવું નથી. પરંતુ આ તેના કામનું પરિણામ છે કે આપણે સ્વરાજ્ય વિશે વાત પણ વિદેશી ભાષામાં કરીએ છીએ, તે કેટલું દયાજનક છે. તો પછી એ જાણવું પણ યોગ્ય છે કે જે પદ્ધતિને અંગ્રેજોએ ફેંકી દીધી છે, તે આપણો શણગાર કેમ હોય શકે છે!! જેને તેઓ ભૂલી ગયા છે, આપણે ચીટકીને મૂર્ખ બનતા રહીએ છીએ. તેઓ તેમની સંબંધિત ભાષાઓ સુધારવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. વેલ્સ એ ઇંગ્લેંડનો એક નાનો પરગણું છે. તેની ભાષા ધૂળ જેટલી મામૂલી છે. પરંતુ હવે તેનું નવીનીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે."

        " પણ આપણી હાલત શું છે?  આપણે એક બીજાને જે પત્રો લખી રહ્યા છીએ તે પણ ગલત-સલત અંગ્રેજી ભાષામાં!!! એક સામાન્ય એમ.એ. પાસ વ્યક્તિ પણ આ ગેરમાર્ગે દોરેલ અંગ્રેજીથી મુક્ત નથી... જો આ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે, તો આવનારી  જનરેશન આપણી નિંદા કરશે અને આપણે તેના દ્વારા શ્રાપ લાગશે.  તમારે સમજવું જોઈએ કે અંગ્રેજી શિક્ષણને સ્વીકારીને, આપણે લોકોને ગુલામ બનાવ્યા છે. 

         અંગ્રેજી શિક્ષણને કારણે ઘમંડ, દુશ્મનાવટ, અત્યાચાર વગેરે વધ્યા છે. અંગ્રેજી શિક્ષણ ભણેલા લોકોએ છેતરપિંડી કરવામાં અને લોકોને હેરાન કરવામાં કોઈ જ કસર છોડી ન હતી. જો આપણે અંગ્રેજી-શિક્ષિત લોકો તેના માટે કંઇપણ કરીએ, તો આપણે (અંગ્રેજીથી વંચિત અને અંગ્રેજી દ્વારા) લોકોના દેવાની માત્ર અપૂર્ણાંક ચૂકવણી કરીએ છીએ. શું તે ઓછા અત્યાચારોની વાત છે કે જો મારે મારા દેશમાં ન્યાય મેળવવો હોય તો મારે અંગ્રેજી ભાષાનો ઉપયોગ કરવો પડશે.  એકવાર હું બેરિસ્ટર બન્યા પછી, હું મારી ભાષા બોલી શકતો નથી. બીજા માણસે મારી માતૃભાષાનું ભાષાંતર કરવું જોઈએ અને મને સમજાવવું જોઈએ, તે બડાઈની વાત છે!!?  તે બીજું શું છે જે ગુલામીની નિશાની નથી તો ?  આ માટે મારે કોને દોષ આપવો જોઈએ?  બ્રિટિશરોને કે પોતાને?  ભારતને ગુલામ બનાવવા વાળા, આપણે અંગ્રેજી જાણતા લોકો જ છીએ. જનતાની 'હાય' બ્રિટીશરોને નહીં આપણને લાગશે..."

          'આપણે એવી બીમારીમાં ફસાયા છીએ કે અંગ્રેજી શીખવ્યા વિના કામ કરવાનો સમય નથી... પરંતુ તેનો ઉપયોગ બ્રિટિશરો અને ભારતીયો સાથે કરો જેની ભાષા આપણે સમજી શકતા નથી.  બાળકોએ તેમની માતૃભાષા શીખવવી જ જોઈએ અને તેમને ભારતની બીજી ભાષા પણ શીખવવી જોઈએ. જ્યારે બાળકો મોટા થાય ત્યાર પછી ભલે તેમને અંગ્રેજી શીખવવામાં આવે.  અને તે પણ પૈસા કમાવવાના વિચારથી નહીં પણ અંગ્રેજી ભૂંસી નાખવાના હેતુથી.  આ કરતી વખતે, તમારે વિચારવું પડશે કે અંગ્રેજીમાં શું શીખવું જોઈએ અને શું ન શીખવું જોઈએ...'

        ભારતની ભાષાકીય સમસ્યાને ધ્યાનમાં લેતાં ગાંધીના આ શબ્દો હજી કાનમાં ગૂંજવા લાગે છે. આજે, સમય જતા આ સમસ્યા વધુ જટિલ બની ગઈ છે, બંધારણ સભામાં, આ વિષય પરની લાંબી ચર્ચા અધૂરી રહી હતી અને તે દિશાહિનતાનો શિકાર બની હતી. આજે તે મુખ્ય પ્રવાહના ભારતની ચર્ચામાંથી સંપૂર્ણ રીતે ગાયબ છે. રાજકીય પક્ષોના બંધારણ અને પ્રગતિકારોમાં પણ કોઈ તેને સ્પર્શવા માંગતું નથી. તેના પર જે પ્રકારની સ્વસ્થ અને સ્પષ્ટ ચર્ચા થવી જોઈએ, અને જે પ્રકારનું ભાવિ પ્રયત્નો થવા જોઈએ, તેવું કશું ક્યાંય દેખાતું નથી. ત્રિભાષીય ફોર્મૂલા ફક્ત જુબાની જમાખર્ચ અને ખયાલી પુલાઉ પ્રકારની ભ્રમણા સાબિત થયો.

       પરિણામ એ આવ્યું છે કે આંધ્રપ્રદેશના કૃષ્ણા જિલ્લામાં એક નામાંકિત એન્જિનિયરિંગ કોલેજના બે વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી હતી, તેની પાછળનું એક કારણ એ હતું કે આ વિદ્યાર્થીઓ તેલુગુ માધ્યમથી ભણીને આવ્યા હતા.. ઉત્તર પ્રદેશના શાહજહાંપુર જિલ્લામાં એક વિદ્યાર્થીએ ફાંસી લગાવી આત્મહત્યા કરી હતી, કારણ કે હિન્દી માધ્યમમાં અભ્યાસ કરવાને કારણે તે અંગ્રેજી સારી રીતે સમજી શકતો નહોતો અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં તેને સારા માર્કસ મળતા ન હતા. બેંગલુરુના મંજુનાથનગર વિસ્તારમાં એક તેજસ્વી વિદ્યાર્થીએ આત્મહત્યાના ઇરાદે છત પરથી કૂદી પડી હતી અને તેને કન્નડ માધ્યમમાં ભણતી યુવતીને અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેથી તે કઈ પણ સમજી શકતી ન હતી... 

         ગાંધીજીએ આ અંગેની આગાહી પહેલાથી જ કરી દીધી હતી. 20 ઓક્ટોબર 1917 ના રોજ ભરુચ, ગુજરાતમાં એક શિક્ષણ સંમેલનમાં તેમના લાંબા સંબોધનમાં ગાંધીજીએ કહ્યું હતું - "વિદેશી ભાષા દ્વારા શિક્ષણ મેળવવામાં મન પરનો ભાર અસહ્ય છે." આપણાં બાળકો આ ભાર તો સહન કરી શકે છે, પરંતુ તેની કિંમત આપણે ચૂકવવી પડશે.  હવે તેઓ અન્ય ભારણ સહન કરી શકશે નહીં. આ વસ્તુ આપણા સ્નાતકોને મોટે ભાગે બિનઅસરકારક, નબળા, દર્દી અને ખાલી અનુકરણ કરવા વાળા બનાવે છે.  તેમનામાં, શોધવાની શક્તિ, વિચારવાની શક્તિ, હિંમત, સહનશક્તિ, બહાદુરી, નિર્ભયતા અને અન્ય ગુણો મોટા પ્રમાણમાં ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે.  આની સાથે, આપણે કોઈ નવી યોજનાઓ બનાવી શકતા નથી અને જો આપણે બનાવીએ, તો તે પૂર્ણ કરી શકતા નથી. કેટલાક લોકો, જેમનામાં ઉપરના ગુણો જોવા મળે છે, તે અકાળે દુકાળના સમયમાં ચાલ્યા જાય છે. '

          ગાંધીજીએ આગળ કહ્યું કે - "એક અંગ્રેજ વ્યક્તિએ લખ્યું છે કે મૂળ લેખ અને શોષક કાગળના પત્રો વચ્ચેનો તફાવત એ જ યુરોપ અને યુરોપની બહારના લોકોમાં સમાન તફાવત છે."  આ દૃષ્ટિકોણનું સત્ય એશિયાના લોકોની કુદરતી અયોગ્યતાને કારણે નથી. આનું કારણ એ છે કે શિક્ષણનું યોગ્ય માધ્યમ પસંદ કરવું. દક્ષિણ આફ્રિકાના સ્વદેશી લોકો હિંમતવાન, શારિરીક રીતે મજબૂત લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. બાળલગ્ન વગેરેમાં આપણે જે દોષો કરીએ છીએ તે તેમાં નથી, છતાં તેની હાલત આપણા જેવી જ છે. સૂચનાનું માધ્યમ ડચ છે. તેઓ ડચ ભાષા પર તાત્કાલિક અધિકાર મેળવે છે અને આપણી જેમ, શિક્ષણ અંત સુધીમાં નબળું પડે છે. તેઓ પણ ખૂબ જ બનાવટી નકલ કરે છે.  માતૃભાષાને શિક્ષણના માધ્યમથી દૂર કરવાને કારણે, તેમાંની વાસ્તવિક વસ્તુ પણ ખોવાયેલી લાગે છે. આપણામાંના ફક્ત અંગ્રેજી શિક્ષણ સાથેના લોકો આ ખોટનો સાચો અંદાજ લગાવી શકતા નથી. અને જો આપણે અંદાજ લગાવી શકીએ કે લોકોએ આપણા પર કેટલી ઓછી અસર કરી છે, તો તે કલ્પના કરી શકાય છે. આપણાં માતાપિતા કેટલીકવાર આપણા શિક્ષણ વિશે કંઈક કહે છે, તે ધ્યાનમાં લેવા યોગ્ય છે... 

         ગાંધીજીએ વધુમાં કહ્યું હતું કે, “… જાપાને માતૃભાષામાં શિક્ષણ દ્વારા જન જાગૃતિને જાગૃત કરી છે. તેથી, તેના દરેક કાર્યમાં નવીનતા જોવા મળે છે. તેઓ શિક્ષકોના શિક્ષકો પણ બની ગયા છે.  તેઓએ બ્લોટીંગ કાગળના રૂપક (બિન-યુરોપિયન દેશોના લોકોને આપેલા) ખોટા સાબિત કર્યા છે. માતૃભાષામાં શિક્ષણને કારણે, જાપાની જીવનમાં વધારો થયો છે. અને આશ્ચર્યજનક આંખોથી વિશ્વ જાપાનીઓનું કાર્ય જોઈ રહ્યું છે. વિદેશી ભાષા દ્વારા શિક્ષણ આપવાની પદ્ધતિ અપાર છે... આપણી મોટાભાગની માનસિક શક્તિ અંગ્રેજી ભાષાનો કબજો લેવામાં ખર્ચ કરવામાં આવે છે, તે ખૂબ જ અનિચ્છનીય છે.'

         અંગ્રેજીમાં વધુ પૈસા કમાવવાની તકોને કારણે માતાપિતા તેમના બાળકોને તેમાં જબરદસ્તીથી દબાણ કરી રહ્યા છે. આને કારણે, ઉપરોક્ત ઘટનાઓ કરતા પણ વધુ, આવી ઘણી ઘટનાઓ છે જેમાં કોઈ જાનહાની દેખાઈ નથી, પરંતુ આપણા વિદ્યાર્થીઓ ગંભીર માનસિક પીડા અને ગૂંગળામણમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે.  ભારતમાં, વિચાર, નોલેજ, વિજ્ઞાન અને રોજગારની તકો રચનાત્મક રીતે કોઈ ખાસ ભાષાના પર્યાય છે. ભારતનો સમાજ એક આત્મઘાતી સમાજ છે, જે પોતાના લાખો સંભવિત યુવાનોને વસાહતી બનાવે છે, વસાહતી માનસિકતાથી બીમાર છે.   

 

          'સામાન્ય શાળા પ્રણાલી' સાથેની દરખાસ્તો સરકારોને અપ્રચલિતતા આપી રહી છે.  આજે, ભારતમાં ત્રણથી ચાર ટકા અંગ્રેજી ભાષી લોકો ભારતના 96 થી 97 ટકા લોકો ઉપર અન્યાયી ધાર જાળવી રહ્યા છે.  એક હાસ્યાસ્પદ સત્ય એ છે કે અંગ્રેજીમાં જાણવાનો દાવો કરનારા આટલા ટકા લોકોમાં પણ, આ ભાષાના જ્ઞાનનું સ્તર ખૂબ જ સરેરાશ છે. અહીંનો શાસક વર્ગ આ ભાષાને ઢાલ આપે છે અને ભારતની બાકીની વસ્તીને એક આંચકામાં અયોગ્ય ઠેરવે છે.

       આજે આપણે ભારતમાં ઝડપથી વધી રહેલા ભીડ-વસ્તિવધારા વિશે રડતા રહીએ છીએ, પરંતુ તેનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે આપણી પોતાની ભાષાઓ દ્વારા માનવ જ્ઞાન અને મૂળભૂત વિચારસરણીનો ફેલાવો સમગ્ર ભારતીય સમાજમાં સમાન રીતે પહોંચ્યો હોવો જોઈએ. જે વધારે પહોંચી શક્યો નહીં.. અંગ્રેજી કે વિશ્વની બધી ભાષાઓ સારી, ભણતર લાયક છે, પરંતુ તેના આધારે, માળખાકીય અવ્યવસ્થા અને નેવું ટકા જનતાનું ભારત હાંસિયામાં અરાજકતા તરફ દોરી રહ્યું છે. સૌથી દયનીય પરિસ્થિતિ તે લોકોની છે કે જેઓ ન તો તેમની ભાષા યોગ્ય રીતે શીખે છે અને ન તો અંગ્રેજી...

         ભલે હિન્દી અથવા કોઈપણ ભારતીય ભાષાને આખા રાષ્ટ્રની ભાષા બનવાનો કે બનાવવાનો દરજ્જો ન હોય, પણ ભારત જેવા દેશ માટે વિદેશી ભાષાને અસમાન રીતે અને કોઈ સિસ્ટમ અથવા સહાય વિના અસ્વીકાર કરવી અમાનવીય સ્થિતિ છે.  વિચારો કે હિંદી અથવા તમિળને કોઈ સિસ્ટમ સિવાય ભારતમાં અંગ્રેજીની જેમ પરોક્ષ રીતે ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યા હોત, તો આજે તેનું શું સ્થાન હશે?  આજે ભારતમાં આપણે સાવ સામાન્ય અને સરેરાશ માનસિક ઇજનેરો અને ડોકટરો ઉત્પન્ન કરી રહ્યા છીએ, પરંતુ સંશોધનકારો વૈજ્ઞાનિકો, મૂળ ચિંતકો અને તત્વજ્ઞાનીઓનું નિર્માણ કરવામાં સક્ષમ નથી.  ભારતની મોટાભાગની વસ્તીને નવીનતમ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનની સફળતા નકારી છે. જેની મૌલિકતા બાકી છે, તેનો આત્મવિશ્વાસ હચમચી ગયો છે, અને જેઓ વિદેશી ભાષા પર અન્યાયી પાવર સ્ટ્રક્ચરમાં દરેક જગ્યાએ છે તેમની મૌલિકતા નાશ પામી ગઈ છે. આપણી આખી જનરેશન નકલી, અર્ધ જન્મેલી બની રહી છે.

        બાળકોને શીખવાની સૌથી સરળ ભાષા એ છે કે તેઓ ઘરે સાંભળે છે. આ એમની માતૃભાષા છે. ભારતમાં હિન્દી, બાંગ્લા, મરાઠી, ગુજરાતી, તમિલ, તેલુગુ, કન્નડ, વગેરે બધી ભારતીય ભાષાઓ માતૃભાષા છે. હિન્દીના સંદર્ભમાં, એ સ્પષ્ટ કરવું અસુવિધાજનક નહીં હોય કે હિન્દી ભાષાની માતૃભાષા તરીકેનો વિકાસ મૂળભૂત બોલી જૂથોમાંથી થયો છે.  ખાદીબોલી, બ્રજ, અવધિ, ભોજપુરી, મૈથિલી, મારવાડી, છત્તીસગઢી વગેરે જેવા બોલીઓના વપરાશકારો હિન્દીને તેમની માતૃભાષા તરીકે સ્વીકારે છે અને તેમની બોલીની બહારના મોટા સમાજ સાથે જોડાવા અને તેમની સામાજિક ઓળખ સ્થાપિત કરવા માટે હિન્દીને સ્વીકારે છે અને શીખે છે. બોલીઓ એ વાસ્તવિક માતૃભાષા છે. આ પરિસ્થિતિ દરેક ભાષાની બોલીઓને લાગુ પડે છે. તેથી, ભારત બહુભાષી દેશ છે અને તેની બધી ભાષાઓ અને તેમની બોલીઓને માતૃભાષા તરીકે લેબલ કરી શકાય છે.

        ભાષા શિક્ષણનું ક્ષેત્ર લાગુ છે.  આમાં, વિવિધ વિષયો શીખવવા માટે વપરાતી ભાષાને સૂચનાનું માધ્યમ કહેવામાં આવે છે. સૂચનાનું માધ્યમ તમારી માતૃભાષા અને બીજી ભાષા પણ હોઈ શકે છે. તેથી, કોઈ હેતુ અથવા હેતુના સંદર્ભમાં ભાષા શીખવવામાં આવે છે, પરંતુ માતૃભાષાને શિક્ષણનું માધ્યમ બનાવવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આપણા સમાજ અને દેશમાં સંદેશાવ્યવહારની પ્રક્રિયાને મજબૂત, વિસ્તૃત અને સશક્ત બનાવવાનો છે.  હકીકતમાં, માતૃભાષા એ એક સામાજિક વાસ્તવિકતા છે જે વ્યક્તિને તેના ભાષાકીય સમાજના ઘણા સામાજિક સંદર્ભોમાં જોડે છે અને તેની સામાજિક ઓળખ નક્કી કરે છે. તેના આધારે, વ્યક્તિ તેના સમાજ અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલ રહે છે, કારણ કે તે તેની સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોનો ચાલક છે.  તે પારણાની ભાષા છે જે વ્યક્તિના સામાજિકકરણ તરફ દોરી જાય છે.  આ વપરાશકર્તાને સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને બૌદ્ધિક વિકાસની તેમજ તેની સંવેદનાઓ અને લાગણીઓની સરળ અને કુદરતી અભિવ્યક્તિ આપે છે અને બાળક તેમની ભાષામાં સ્પષ્ટ બોલવામાં સક્ષમ છે.

        શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં, માતૃભાષા પોતે જ વ્યવહારુની ભૂમિકા ભજવે છે અને અન્ય વિષયો શીખવવા માટેના માધ્યમ તરીકે શીખવવામાં આવે છે. માતૃભાષાને સ્વતંત્ર વિષય તરીકે વ્યવહારિક તરીકે શીખવવામાં આવે છે. આમાં ભાષાસાહિત્ય અને ભાષાકીય વિશેષતાનું જ્ઞાન બનાવવામાં આવ્યું છે. શીખનાર બાળપણમાં તેની માતૃભાષા બોલે છે અને સમજે છે, તેની બૌદ્ધિક ચેતના વધારવા માટે, માતૃભાષાની વાંચન અને લેખન કુશળતા પણ શાળામાં શીખવવામાં આવે છે. તેથી, તે સાક્ષર બને છે અને પોતાનું દૈનિક કાર્ય સરળતાથી કરી શકે છે. અર્થ એ છે કે વિજ્ઞાન, ચિકિત્સા, તકનીકી, અર્થશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર, ઇતિહાસ, ભૂગોળ, ભાષાશાસ્ત્ર વગેરે જેવા વિષયોમાં શિક્ષણ આપવાના માધ્યમ તરીકે માતૃભાષા તેની અનોખી ભૂમિકા નિભાવે છે.  શીખનાર વિવિધ વિષયોનું પ્રાકૃતિક અને સરળતાથી જ્ઞાન મેળવે છે. 

         આમ, માતૃભાષામાં શીખવું એ શીખનારની બોલવાની, સમજવાની, વાંચવાની અને લખવાની ક્ષમતા તેમજ તેના સાહિત્યિક સ્વાદને વધારે છે અને તેની ભાષાની સૂક્ષ્મતા અને વિશેષતાથી પણ પરિચિત થાય છે. આનાથી તેને લેખિત સાહિત્યની પહોંચ મળે છે. તેની રચનાત્મક ક્ષમતા અને તાર્કિક શક્તિનો વિકાસ થાય છે. પ્રખ્યાત પ્રતિભા તેની સાહિત્યિક રચનાઓની રચના કરવાની શક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે. ઉપરાંત, આપણા સમાજમાં સામાજિક ઉપયોગિતા કાર્ય કરવાની ભાષાકીય ક્ષમતા પણ વિકસે છે.

         ભારતમાં, માતૃભાષા મોટે ભાગે એક વિષય તરીકે શીખવવામાં આવે છે, પરંતુ લગભગ તેના બધા રાજ્યોમાં, એક સિવાય, તેની માતૃભાષા માધ્યમની ભાષા તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી નથી. અંગ્રેજી બાળકને વિદેશી દેશોમાં વિદેશી ભાષા તરીકે શીખવવામાં આવે છે, પરંતુ તેની ભાષા ત્યાં ફક્ત શિક્ષણના માધ્યમ તરીકે વપરાય છે.  તેમની ભાષા વાઇબ્રેન્ટ અને મજબૂત છે.  આની સાથે, તેઓ નવા જ્ઞાન વિજ્ઞાન અને સાહિત્યનું નિર્માણ કરે છે અને આ કારણોસર ત્યાં નોબેલ વિજેતાને સામાન્ય એવોર્ડથી લઈને જન્મજાત ઉછેર સુધી બિરદાવાય છે. ત્યાં, અંગ્રેજી સંદર્ભ માટે લાઇબ્રેરીની ભાષા તરીકે કાર્ય કરે છે... 

       વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં, શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં આપણી માતૃભાષાને માધ્યમિક ભાષા તરીકે ઉપયોગ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે;  જેમ કે

-ચીનમાં સ્ટાન્ડર્ડ ચાઇનીઝ ભાષા(મેન્ડરિન)

-એશિયા ખંડમાં તાઇવાન દેશો, -જાપાનમાં જાપાની

-દક્ષિણ અને ઉત્તર કોરિયામાં કોરિયન -કંબોડિયામાં ખ્મેર

-થાઇલેન્ડમાં થાઇ 

-લાઓસમાં લાઓ

-ઇઝરાઇલમાં હીબ્રુ 

-યુરોપ ખંડમાં ફિનલેન્ડમાં ફિનિશ -સ્વીડનમાં સ્વીડિશ 

-ફ્રાન્સમાં ફ્રેન્ચ પોલેન્ડમાં પોલિશ 

-રૌમાનિયામાં આઇસલેન્ડ આઇસલેન્ડમાં આઇસલેન્ડિક

-રશિયામાં રશિયન 

-રશિયનમાં બેલારુસ  

-ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બેલારુસિયન મુખ્યત્વે યુએસમાં અંગ્રેજી, અમેરિકન અંગ્રેજી અને કેટલાક ભાગોમાં સ્પેનિશ, કેનેડા અંગ્રેજી અથવા ફ્રેન્ચ, બ્રાઝિલમાં બ્રાઝિલિયન પોર્ટુગીઝ, આફ્રિકન ખંડોમાં તાંઝાનિયામાં સ્વાહિલી, દક્ષિણ આફ્રિકામાં આફ્રિકન, જુલુ, ખોસા, વગેરે, ખાનગી ભાષા છે અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં અંગ્રેજીનો ઉપયોગ થાય છે. આમાંના મોટાભાગના દેશોમાં, માતૃભાષાનો ઉપયોગ પ્રાથમિક સ્તરથી સ્નાતક સુધીના શિક્ષણના માધ્યમ તરીકે અને કેટલાક દેશોમાં પ્રાથમિક સ્તરે થાય છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાતની માધ્યમિક શાળામાં અંગ્રેજી શામેલ છે, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ સ્નાતક થયા પછી પણ અંગ્રેજીના આવશ્યક સ્તરે પહોંચતા નથી.

      ભારતની આઝાદી પછી, આપણે ન તો આપણી શિક્ષણ પ્રણાલી વિશે ગંભીરતાથી વિચાર્યું કે ન તો શિક્ષણના માધ્યમ તરફ ધ્યાન આપ્યું. ભારતીય શિક્ષણ, સમાજ અને શિક્ષણના બદલાતા પરસ્પર સંબંધો અને સમાજમાં થઈ રહેલા આધુનિકીકરણના ઇતિહાસને ધ્યાનમાં લીધા વિના આપણે મકાઉલે દ્વારા ઘડેલી નીતિનું પાલન કર્યું. આપણી શિક્ષણ પ્રણાલી અને શાસન હજી આપણા દેશની માનસિકતા, વિચારધારા, મૂલ્યો, આદર્શો અને સંસ્કૃતિ ઉપર પડેલા ઊંડા અને વ્યાપક પ્રભાવમાંથી પાછું આવ્યું નથી. તે સંપૂર્ણપણે વસાહતી માનસિકતા, વૈચારિક ગુલામી અને પાશ્ચાત્ય વિચારધારા દ્વારા પ્રભાવિત છે. 

          મકાઉલેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારતીય સંસ્કૃતિને ખતમ કરવા અને પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ અને રૂપાંતર લાદવાનો હતો. તેથી જ તેમણે ભારતીય ભાષાઓ પર ગુસ્સે ભરાયેલા બ્રિટિશરોને લાગુ કર્યા.  તેમણે બ્રિટિશ શિક્ષિત ભારતીયોને બાબુ અથવા કારકુની નોકરીમાં ફસાવીને અંગ્રેજી પ્રત્યેનું આકર્ષણ ઉભું કર્યું, જે આપણે આજે પણ વહન કરીએ છીએ. બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના વિદાય પછી, તેમની ભાષા અંગ્રેજીનું સામ્રાજ્યવાદ વધુને વધુ પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. આ સામ્રાજ્યવાદ સાથે, જનતાને તેના સાંસ્કૃતિક વારસાથી દૂર રાખવાનો સંપૂર્ણ પ્રયાસ છે. ફિલિપ્સન નામના શિક્ષણવિદ્ દ્વારા આવી પરિસ્થિતિને સાંસ્કૃતિક નાબૂદી કહેવામાં આવી છે... 

         અંગ્રેજી શિક્ષણ ચોક્કસપણે તેની સંસ્કૃતિ, પરંપરા વગેરેની ગંધ આવે છે, જે આપણી વિચારસરણી પ્રક્રિયા અને સંદેશાવ્યવહાર પદ્ધતિ પર ઊંડી અસર કરે છે. વીસમી સદીના આઠમા દાયકામાં, કેન્યાની નવલકથાકાર અને લેખક, ગુગી-વ થિયોન્ગોએ કોરિયામાં અંગ્રેજીની વિરુદ્ધમાં ઝુંબેશ બોલાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે વસાહતીવાદને દૂર કર્યા પછી, બ્રિટિશરો માનસિક વસાહતીકરણના વિશ્વાસઘાત અને કપટપૂર્ણ સ્વરૂપને આપણી અંદર રાખવા માગે છે, જે આપણા સાંસ્કૃતિક અને સર્જનાત્મક મૂલ્યો માટે મોટો ખતરો છે.  કેટલાક અંગ્રેજી વિદ્વાનો એમ પણ કહે છે કે ભાષા ઉદ્દેશ્ય અને તટસ્થ છે, તે તમામ સામાજિક-સાંસ્કૃતિક અવરોધોથી મુક્ત છે અને બધા ભાષાકીય સમુદાયો માટે સમાનરૂપે કાર્ય કરે છે. તેની માન્યતા એકદમ ખોટી અને ભ્રામક છે. હકીકતમાં, દરેક ભાષા તેના સમાજ અને સંસ્કૃતિ સાથે અખંડ સંબંધ ધરાવે છે અને તે તેના ભાષાકીય સમુદાયના મૂલ્યો સાથે સંકળાયેલી છે, તેથી બીજી ભાષાના વક્તાને તેનો અર્થ યોગ્ય રીતે સમજવામાં અને સ્વીકારવામાં મુશ્કેલી આવે છે. આ જ સ્થિતિ ભારતીય વાતાવરણમાં બ્રિટીશરોને લાગુ પડે છે.

       જો સામાજિક-ભાષાકીય દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો, વિકાસશીલ દેશો ઇંગ્લિશની ભૂમિકાને સમજી શક્યા નથી અથવા જાણી જોઈને અવગણ્યા કરે છે.  તેથી જ સમાજ અને દેશને સંબંધિત, ટ્રેન્ડિંગ અને વર્તનશીલ દૃષ્ટિકોણથી જોઈ શકે તેવા આ વિકાસશીલ દેશોમાં કોઈ પણ નેતૃત્વની અપેક્ષા રાખી શકાતી નથી. જ્ઞાન વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં કોઈ અભૂતપૂર્વ શોધ થઈ ન હતી. વિદ્યાર્થીએ વિષયની નિપુણતા અને કુશળતા વિકસાવવાની અપેક્ષા શું છે, અંગ્રેજી શિક્ષણનું માધ્યમ હોવાને કારણે તેનો અભાવ જોવા મળે છે. 

          વિષય ન સમજવાને કારણે વિદ્યાર્થીએ કાં તો વિષય રોટ કરવો પડે છે અથવા પરીક્ષાની નકલ કરવી પડે છે અને કેટલીકવાર તેની મજાક ઉડાવવી પડે છે. ભલે તે આ વિષય સ્વીકારે, પણ અંગ્રેજીમાં તે વ્યક્ત કરી શકતો નથી. વસાહતી વિચારધારા પણ તેની સંસ્કૃતિ-સંક્રમણ તરફ દોરી જાય છે.  આ રીતે, વિદેશી ભાષા અંગ્રેજી દ્વારા ગણિત, વિજ્ઞાન, ઇતિહાસ, અર્થશાસ્ત્ર વગેરે વાંચવા અને શીખવવાનું ખૂબ વિનાશક બને છે.  આવી પરિસ્થિતિમાં ઉછાળો કરીને, વિદ્યાર્થી તેની પરીક્ષા પાસ કરશે, પરંતુ તેની રચનાત્મક શક્તિ, શૈક્ષણિક શ્રેષ્ઠતા અને મૌલિકતા ચોક્કસપણે ખોવાઈ ગઈ છે.  આ કારણોસર, આરબ દેશોમાં, હવે શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં અંગ્રેજી લાદવાની વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠ્યો છે.

        આપણા મગજમાં એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે આપણે અંગ્રેજો પાસેથી પ્રગતિ કરી શકીએ. આ ભ્રમણા ફેલાવવામાં આવી છે કે ઉચ્ચ કક્ષાની નોકરી અથવા રોજગાર મેળવવા માટે અંગ્રેજીનો અભ્યાસ કરવો અને અંગ્રેજીમાં અધ્યાપન કરવું એકદમ જરૂરી છે, ભારતીય ભાષાઓનું શિક્ષણ કદી પ્રગતિ કરી શકતું નથી.

        તેથી જ માતાપિતા અને વાલીઓ તેમના બાળકોને અંગ્રેજી શાળાઓમાં ભણાવવાની હરીફાઈ કરી રહ્યા છે.  સ્વાભાવિક છે કે દરેક માતાપિતા બાળકોની પ્રગતિની ઇચ્છા રાખે છે અને તેની સારી રોજગારીનું સપનું જોતા રહે છે. જો આપણી શિક્ષણ પ્રણાલીમાં અંગ્રેજી કરતા ભારતીય ભાષાઓને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે અને તેને રોજગાર અને ઉદ્યોગના ક્ષેત્રમાં ઉમેરવામાં આવે છે અને તેને વિજ્ઞાન, તકનીક, વાણિજ્ય, અર્થશાસ્ત્ર, ગણિત, વગેરે જેવા વિષયોનું માધ્યમ બનાવવું જોઈએ,તો આ મૂંઝવણ અને જોડાણ દૂર કરી શકાય છે.  'હરિજન' મેગેઝિનના 9 જુલાઇ, 1938 ના અંકમાં રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીએ અંગ્રેજીના માધ્યમથી શિક્ષણ મેળવવાની તેમના કડવા અનુભવો વિશે જણાવ્યું છે કે આપણે અને આપણા બાળકોએ તેમના વારસા પર આગળ વધવું પડશે. જો આપણે બીજા પાસેથી લઈશું, તો આપણે આપણી જાતને શક્તિહિન બનાવીશું.  

         તેમણે વધુમાં કહ્યું કે, કોઈપણ સંજોગોમાં શિક્ષણનું માધ્યમ તાત્કાલિક બદલવું જોઈએ. પ્રાદેશિક ભાષાઓને તેમનું યોગ્ય સ્થાન મળવું જોઈએ. આ વધતા જતા ગુનાહિત નુકસાન કરતાં હું ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કેટલાક દિવસોની ઉડાઉપણાને પ્રાધાન્ય આપીશ. ગાંધીજીએ સ્વતંત્રતા પૂર્વે ભારતમાં આ વિચારો આપ્યા હતા અને વિદેશી ભાષાને શિક્ષણ દ્વારા થતા નુકસાનને ગુનાહિત ગણાવી હતી. 

        સ્વતંત્ર ભારતમાં આજે આપણે આ બ્રિટીશ જોડાણમાંથી છુટકારો મેળવી શક્યા નથી.  આ માટે, શિક્ષણ પ્રણાલીમાં ફેરફાર કરવો પડશે અને ભારતીય ભાષાઓ સાથે ન્યાય કરવો પડશે અને તેઓએ તેમના પૈસા આપવાના રહેશે.  પરંતુ આ પવિત્ર યજ્ઞમાં રાજકીય સંકલ્પ, શક્તિ અને વહીવટી જવાબદારી અને નિયંત્રણ બિલકુલ જરૂરી છે. તો જ માતૃભાષાઓને શિક્ષણના માધ્યમ તરીકે સ્થાન મળવાની અપેક્ષા રાખી શકાય. ભારત બહુભાષી દેશ છે. અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, ફારસી, અરબી જેવી વિદેશી ભાષાઓ શીખવામાં કોઈ સમસ્યા નથી, પરંતુ હિન્દી અને ભારતીય ભાષાઓને હરાવીને નહીં, તેમને પાછળ ધકેલીને નહીં અને તેમને ગૌણ બનાવીને નહીં.

       માતા-સંસ્કૃતિ, તેની પરંપરા અને જીવનશૈલીને ક્યારેય બ્રિટિશરોમાંથી ઉથલાવી શકાય નહીં.  શાળાઓ, કોલેજો  અને યુનિવર્સિટીઓમાં અંગ્રેજીના ભાષાકીય પ્રભુત્વને કારણે બજારો, ઘરો, શાળાઓ, ગામો વગેરેમાં તેનું વર્ચસ્વ રહ્યું છે, જે આપણા સમાજ, સંસ્કૃતિ અને દેશ માટે જીવલેણ છે, કારણ કે તે સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક અસમાનતાનું કારણ બને છે. જો આપણે આપણા દેશની શિક્ષણ પ્રણાલીને વર્લ્ડ ક્લાસ બનાવવાની ઇચ્છા રાખીએ તો માતૃભાષાઓને શિક્ષણ દ્વારા રૂપાંતરિત કરવું પડશે... 

©️®️

🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....