Sixty-four Arts

ચોસઠ કળાઓ

કલા એટલે અદભુત શક્તિ. સ્વભાવાનુંકૂળ આ શક્તિઓ સાધ્ય કરી શકાય છે પણ દેવની કૃપા હોવી તે પ્રાધાન્ય છે.

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् |

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पनचमम ||

મનુષ્યનું શરીર તે અધિષ્ઠાન કહેવાય; સ્વભાવગત અહંકાર તે કર્તા છે; પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ એ કારણો (સાથનો) છે; ખરેખર તો પ્રાણની ચેષ્ટાઓ અને પાંચમું દૈવ મળીને કાર્યની સિધ્ધિ થાય છે. [ગીતા]

શાસ્ત્રોએ ચોસઠ પ્રકારની કલાઓ કહેલી છે. 

👉 [વિશ્વકર્મા પુરાણ]

🎯 1 - મણિભૂમિકા કર્મ (ઋતુ અનુસાર ઘર બનાવવું)

🎯 2 - તક્ષ્ણ (સુથાર તથા કડીયાનું કામ)

🎯 3 - સ્થાપત્ય (વાસ્તુ વિદ્યા)

🎯 4 - કર્ણપત્રભંગ (આભૂષણો બનાવવા)

🎯 5 - ભૂષણ-યોજના (વિવિધ આભૂષણોનું આયોજન કરવું)

🎯 6 - રૂપ્ય-રત્ન પરીક્ષા (સોના, ચાંદી અને રત્નો પારખવા)

🎯 7 - મણિરાગ-જ્ઞાન (રત્નોના રંગ પારખવા)

🎯 8 - ધાતુવાદ (કાચી ધાતુ ગાળી યંત્રો બનાવવા)

🎯 9 - આકારજ્ઞાન (ખાણમાંથી ધાતુનું શોધન કરવું)

🎯 10 - વિશેષ-કચ્છેદ્ય (સંચા બનાવવા)

🎯 11 - ગંધયુક્તિ (સુગંધી પદાર્થો બનાવવા)

🎯 12 - યંત્ર-માતૃકા (યંત્ર-નિર્માણની કળા)

🎯 13 - આલેખ (કલ્પના અનુસાર ચીતરવું)

🎯 14 - પટ્ટિકા-વેત્રગણ-વિકલ્પ (દોરી કે નેતરથી રચના કરવી)

🎯 15 - સૂચીકર્મ (કપડાં  સીવવાં)

🎯 16 - સૂત્રકર્મ (ભરતકામ)

🎯 17 - ચિત્ર શાકા પૂપભક્ષ્ય વિકાર-ક્રિયા (અનેક જાતના શાક, માલપૂંઆ વગેરે ભોજન બનાવવા)

🎯 18 - પાનક રસરાગાસવયોજન (અનેક પ્રકારના અર્ક, આસવ, શરબત વગેરે બનાવવા)

🎯 19 - તાંડુલ-કુસુમાવલિ-વિકાર (ચોખા અથવા ફૂલો વડે ચોકની રચના કરવી)

🎯 20 - પુષ્પાસ્તરણ (ફૂલોના તોરણ અને સેજ બનાવવા)

🎯 21 - દશનવસાંગરાગ (દાંતો, વસ્ત્રો અને શરીરને રંગવાના સાહિત્ય બનાવવા)

🎯 22 - શયનરચના (પલંગ બીછાવવો)

🎯 23 - ઉદાક્ઘાત (ગુલાબદાન વાપરવાની ચતુરાઈ)

🎯 24 - માંલ્યગ્રંથન વિકલ્પ (દેવપૂજા માટે અને શરીર શોભા માટે ફૂલોની માળાઓ બનાવવી)

🎯 25 - કેશ શેખરાપીડ યોજન (માથાના વાળમાં ફૂલો ગૂંથવા)

🎯 26 - નેપથ્ય યોગ (દેશ-કાળ અનુસાર વસ્ત્ર આભૂષણ પહેરવા)

🎯 27 - કૌચમાર યોગ (કદરૂપાને સુંદર બનાવવું)

🎯 28 - ઉત્સાહન (શરીર ચોળવું, માલીશ કરવું)

🎯29 - કેશ-માર્જન (વાળમાં તેલ નાખી ઓળવાની આવડત)

🎯 30 - વસ્ત્ર ગોપન (કપડાંની સાચવણી)

🎯 31 - બાળક્રીડા-કર્મ (બાળકોની માવજત કરી તેમનું રંજન કરવું)

🎯 32 - ચિત્રયોગ (અવસ્થાને પરિવર્તન કરી બુઢા ને જુવાન બનાવવો)

🎯 33 - ઇન્દ્રજાલ (જાદુના પ્રયોગો કરવા)

🎯 34 - હસ્તલાઘવ (હાથચાલાકીના ખેલ કરવા)

🎯 35 - વૃક્ષાયુર્વેદ-યોગ (વૃક્ષોના સંવર્ધનની ક્રિયા જાણવી)

🎯 36 - મેષ કુકકુટલાવક યુદ્ધ (ઘેટા, કુકડા અને લાવક પક્ષીઓને લડાવવા)

🎯 37 - શુકસારિકા-આલાપન (પોપટ અને મેનાને પઢાવવાં)

🎯 38 - છલીતક-યોગ (છલ કે ધૂર્તતા કરતા આવડવી)

🎯 39 - દ્યૂત વિશેષ (જુગાર રમવો)

🎯 40 - આકર્ષણ-ક્રીડા (પાસા ફેંકતા આવડવું)

🎯 41 - વૈજયિકી વિદ્યાજ્ઞાન (વિજય મેળવવા માટે લડાઈની તાલીમ લેવી)

🎯 42 - ગીત (ગાવું)

🎯 43 - વાદ્ય (વગાડવું)

🎯 44 - નૃત્ય (નાચવું)

🎯 45 - નાટ્ય (નાટક કરવું)

🎯 46 - ઉદકવાદ્ય (જલતરંગ બજાવવું)

🎯 47 - નાટીકાખ્યાયિકા-દર્શન (નાટક વગેરે રંગમંચ દ્રશ્યો નિર્માણ કરવા)

🎯 48 - પ્રહેલિકા (ગૂંચવણભર્યા પ્રશ્નો કરી પ્રતિ-સ્પર્ધીને હમ્ફાવવો)

🎯 49 - પ્રતિમાલા (અંત્યાક્ષરી કહેવી)

🎯 50 - દુર્વાચકયોગ (કઠીન પદો  – શબ્દોના અર્થ સમજવા)

🎯 51 - પુસ્તકવાચન (સ્પષ્ટ રીતે પુસ્તક વાંચવું)

🎯 52 - કાવ્યસમસ્યાપૂર્તિ (કવિતામાં પૂછેલ સમસ્યાની પૂર્તિ કરવી)

🎯 53 - તર્કમર્મ (દલીલો કરવી)

🎯 54 -અક્ષરમુષ્ટિકા-કથન (કરપલ્લ્વીથી વાતો કરવી)

🎯 55 - મ્લેચ્છિતકલા-વિકલ્પ (વિદેશી ભાષાઓ જાણવી)

🎯 56 - દેશી ભાષા જ્ઞાન (દેશની પ્રાકૃત ભાષાઓ જાણવી)

🎯 57 - પુષ્પશકટિનિમિત્ત-જ્ઞાન 

(વાદળાની ગર્જના, વીજળીની દિશા વગેરે ઉપરથી વર્તારો જાણવા)

🎯 58 - ધારણ-માતૃકા (સ્મરણશક્તિ વધારવી)

🎯 59 - પાઠ્ય (કોઈનું બોલતું સાંભળી નકલ કરવી)

🎯 60 - માનસી કાવ્યક્રિયા(મનમાં કાવ્ય કરી શીઘ્ર બોલવાની આવડત)

🎯 61 - ક્રિયા-વિકલ્પ (ક્રિયાનો પ્રભાવ બદલવો)

🎯 62 - અભિધાન-કોશ (છંદો અને કાવ્યનું જ્ઞાન)

🎯 63 - વૈનાયકી વિદ્યા-જ્ઞાન (વિનયપૂર્વક વાત કરવાની આવડત)

🎯 64 - વૈતાલિકી વિદ્યાજ્ઞાન (રાગ, પાધ, પરખ, નાડી, ન્યાય, તરવું, તાન્તરવું, અને ચોરી કરવી – એ આઠ વિદ્યાનું જ્ઞાન)

🎯 👉©®Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

👉Image courtesy : Google 

👉divinity35.blogspot.com

👉Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language..... 

Ancient Saree culture of India 🇮🇳

             સાડી પહેરવાની ઘણી રીતો છે જે ભૌગોલિક સ્થાન અને પરંપરાગત મૂલ્યો અને રુચિઓ પર આધારિત છે. જુદી જુદી સ્ટાઇલની સાડીઓમાં કાંજીવરમ સાડી, બાલુચરી, કલમકારી, પશ્મિના, બનારસની સાડી, પટોલા સાડી અને હકોબા મુખ્ય છે. ચંદેરી, મહેશ્વરી, મધ્યપ્રદેશની મધુબાની મુદ્રણ, -આસામની કોરલ રશમ, -ઓરિસ્સાની બોમકઈ, -રાજસ્થાનની બાંધેજ અને લહેરિયા -ગુજરાતની ગઠોડા, પટોળા, -બિહારની તાસાર, કથા -છત્તીસગઢની કોસા રાશમ, -દિલ્હીની રશ્મિ સાડી, -ઝારખંડ કોસા રાશમ, -મહારાષ્ટ્ર  ઉત્તર પ્રદેશની પૈઠણી, -તામિલનાડુની  કાંજીવરમ, બનારસી સાડીઓ, તાંચી, જામદાની, જામ્વર અને પશ્ચિમ બંગાળની બાલુચરી, કોટા, બ્રાસો, અને કંથા તંગેલ પ્રખ્યાત સાડીઓ છે... 

👉 સાડીનો ઇતિહાસ -

📌 - વેદોમાં સાડીનો ઉલ્લેખ 'વાસસ્' અને 'અઘિવાસસ્' તરીકે થયેલ જોવા મળે છે. સાડી શબ્દનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ યજુર્વેદમાં જોવા મળે છે. બીજી તરફ, ઋગ્વેદ સંહિતા મુજબ, સ્ત્રીને યજ્ઞ અથવા હવન સમયે સાડી પહેરવાનું વિધાન પણ છે.

 📌 - સાડી એ વિશ્વની સૌથી લાંબી અને સૌથી જૂના કોસ્ચ્યુમમાંથી એક છે. તેની લંબાઈ તમામ પોશાકો કરતાં વધારે છે... 

 👉 સાડીનો ઇતિહાસ શું છે?  કેમ સાડી પહેરવામાં આવે છે...

         ભારતીય મહિલાઓની ઓળખ આજે વિશ્વમાં પ્રખ્યાત છે. આખું વિશ્વ તેના માટે દિવાનુ છે. પરંપરાગત ડ્રેસ તરીકે સદીઓથી અસ્તિત્વમાં રહેલી સાડી આજે પણ એટલી જ માન્યતા પ્રાપ્ત છે... 

           સાડીનું નામ આવતાની સાથે જ ભારતીય મહિલાનું આખું વ્યક્તિત્વ આંખોમાં ઉભરી આવે છે. સાડી એ ભારતીય મહિલાનો મુખ્ય પોશાક છે. આજે વિદેશોમાં પણ સાડીઓ ખૂબ પસંદ કરવામાં આવી રહી છે. ભારતમાં આવેલા વિદેશી મહેમાનો પણ સાડી પહેરીને ગૌરવભેર ભારતીયતા અનુભવે છે... 

          સાડી સંભવત વિશ્વની સૌથી લાંબી અને સૌથી જૂના કોસ્ચ્યુમમાંથી એક છે.  તેની લંબાઈ તમામ કોસ્ચ્યુમ કરતા વધારે છે અને એક રીતે, તે પણ શરૂઆતથી ભારતીયતાની ઓળખ છે. લગભગ 5 થી 6 ગજ લાંબી છે અને બ્લાઉઝ અથવા ચોલી અને પેટીકોટ સાથે પહેરવામાં આવે છે.  મહારાષ્ટ્રમાં નવવારની સાડી પહેરવાનો રિવાજ છે... 

           પૌરાણિક ગ્રંથ મહાભારતમાં દ્રૌપદીના ચીરહરણનો પ્રસંગનો ઉલ્લેખ છે.  જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ દ્રૌપદીની સાડીની અનંત લંબાઈ વધારીને તેમને સુરક્ષિત રાખ્યા હતા, જ્યારે ગુસ્સે ભરેલા દુર્યોધને દ્રૌપદીને જાહેરમાં રમતના ક્ષેત્રે જીતીને પડકાર્યા હતા. તેથી સાબિત થાય છે કે સાડી ફક્ત પોશાક જ નહીં પરંતુ મહિલા માટે આત્મ-કવચ પણ છે... 

            પ્રાચીન સમયથી મળતી પરંપરાગત પોશાક સાડી વિવિધ રંગ ડિઝાઇનમાં ઉપલબ્ધ છે. સમય સાથે કાપડ, ડિઝાઈન અને વર્કમાં બદલાવ આવ્યો છે. બીજી સદીમાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓનો ઉપરનો ભાગ ખુલ્લો બતાવવામાં આવ્યો છે. બારમી સદી સુધી કોઈ ખાસ ફેરફાર થયો ન હતો.  સાડીનું ધર્મ સાથે વિશેષ જોડાણ હોવાથી, ઘણી ધાર્મિક પરંપરાગત કળાઓ તેમાં શામેલ થઈ ગઈ અને રંગો અને ડિઝાઇનમાં ઈનોવેશન આવતું ગયું... 

        ધર્મ અને રંગનો સામાજિક પ્રભાવ પણ સાડી ઉપર સ્પષ્ટ જોઇ શકાય છે.  જ્યારે અગાઉ સામાજિક રિવાજ મુજબ વિવાહિત મહિલાઓ રંગીન અને  શુકનિયાળ મનાતી ભાત વાળી સાડીઓ પહેરતી હતી અને વિધવા મહિલાઓને સફેદ રંગની સાડીઓ પહેરવા અપાતી હતી, કેમકે તેઓ રંગહીન માનવામાં આવતી હતી માટે. એવું માનવામાં આવતું કે પોશાક અને તેના રંગો મન પર અસર કરે છે, સફેદ રંગ મનને શાંત કરે છે અને વિધવાઓને જીવનના અવનવા ભાવોથી દૂર રાખે છે.. સમય સાથે પરંપરાઓ પણ બદલાઈ ગઈ છે.

         જો કોઈ સ્ત્રીની નવી શૈલીની તસવીર ક્યાંક જોવા મળે તો - પછી ભલે તે કોઈ ફિલ્મ મેગેઝિનમાં હોય અથવા અખબારની સાથે રંગબેરંગી પૂરક પાના પર, કોઈપણ સ્ત્રી એક ક્ષણ માટે સાડીના ચિત્રમાં ખોવાઈ જાય છે. જ્યારે પણ લગ્ન અથવા અન્ય કોઈ તહેવાર આવે છે, ત્યારે તે સ્ત્રીઓ માટે સૌથી ચિંતાજનક વિષય બને છે કે કઈ સાડી પહેરવી!!? આપણા તહેવારો કદી સમાપ્ત થતા નથી, દ્વિધામાં રહેવું સ્વાભાવિક છે.  

 📌 કાંજીવરમ સાડી :

          આ સાડી મુખ્યત્વે દક્ષિણના વિસ્તારોમાં બનાવવામાં આવે છે, ખાસ કરીને કાંચિવરમમાં, જેના કારણે તેનું નામ કાંજીવરમ સાડી રાખવામાં આવ્યું છે. આ સાડી જેટલી પુરાણકથા સાથે સંકળાયેલી છે, તેટલી જ આધુનિક સમયમાં પણ પ્રચલિત છે... અભિનેત્રી રેખાને આપણે અવારનવાર કાંજીવરમ સાડીઓમાં જાજરમાન ઠસ્સાદાર લૂકમાં જોઈ છે... 

 📌  બનારસી સાડી :

          આ સાડી ખાસ વારાણસીમાં બનાવવામાં આવે છે. આ સાડી સોના અને ચાંદીના તાર અને ઝરીથી બનાવવામાં આવે છે, જેના કારણે તે માત્ર ભારતમાં જ નહીં પણ દુનિયાભરમાં પ્રખ્યાત છે... 

 📌 પટોળા સાડી :

          આ સામાન્ય રીતે આપણાં ગુજરાતના પાટણ શહેરમાં જોવા મળે છે.  તેને બનાવવામાં લાંબો સમય લાગે છે, કારણ કે રેશમના દોરા વડે હાથથી વણાટકામ કરવામાં આવે છે,જેના કારણે આ સાડી ઘણી મોંઘી છે. તેમાં અતિ બારીકાઈથી હાથી, ઘોડા, મોર, પોપટના ચિત્રો સાડી ડિઝાઈનમાં ઉતારવામાં આવે છે.. કહેવાય છે કે "સાડી ફાટે પણ તેના પડેલી ભાત ન જાય." અત્યારે ફક્ત 200 પરિવાર જ એવા બચ્યા છે જે પટોળા બનાવવામાં એક્સપર્ટ છે અને પેઢી દર પેઢી આ હુન્નરને આગળ ધપાવવા માંગે છે. 

📌 હકોબા સાડી :

            હકોબા સાડીની પોતાની આગવી ઓળખ છે. આ શૈલીની સાડીઓ પહેર્યા પછી તમે જ્યાં પણ ફંક્શનમાં જાઓ છો, તો ક્લાસી લૂક અને સૌથી અલગ છબી આ સાડી પહેરવાથી મળે છે... 

📌 ચંદેરી સાડી :

            સિલ્ક, ચંદેરી કપાસ અને રેશમી કપાસથી બનેલી, તે મધ્યપ્રદેશની પ્રખ્યાત સાડી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ શૈલી બીજી અને ચોથી સદીની વચ્ચે વિકસાવવામાં આવી હતી... 

 📌 મહેશ્વરી સાડી :

        300 કાઉન્ટના ખૂબ જ મહિમ્ન થ્રેડથી બનેલી મહેશ્વરી સાડી તમારી લાવણ્યતાને અને વોર્ડરોબની શાન વધારવા માટે પૂરતી છે. તેને ખૂબ જ સુંદર અને બારીક કારીગરી દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.

📌 બોમકઈ સાડી :

           આ ઓડિશાના વણકરોના હાથનું કામ કરવાનું અદભૂત ઉદાહરણ છે.  તેની લોકપ્રિયતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે ઐશ્વર્યા રાયે તેના લગ્ન સમયે આ જ સ્ટાઇલની સાડી પહેરી હતી.

 📌 બાંધેજ, લહેરિયા સાડી :

        રાજસ્થાનની શાન બાંધેજ સાડી અને લહેરિયું જેમાં આર્ટ સ્ટાઇલની ઝલક સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. તે મુખ્યત્વે રાજસ્થાનમાં  બનાવવામાં આવે છે.

 📌 તુષાર સાડી :

         સિલ્કની સાડીઓની એક અલગ ઓળખ છે, "તુસાર સિલ્ક સાડી".  તેમાં વપરાતા રેશમી ફેબ્રિક પણ જુદાં જુદાં છે અને તેની ડિઝાઇન પણ.

 📌  કાંથાની સાડી :

              પૂર્વ દક્ષિણ એશિયાના ભરતકામ દ્વારા કરવામાં આવેલા કામનું આ શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. પશ્ચિમ બંગાળના વીરભુમ જિલ્લામાં બોલીપુર અને શાંતિનિકેતન કંથા સાડી કલાના અગ્રણી સ્થાનો છે.

📌  પૈઠણી સાડી :

            પૈઠણી એ મહારાષ્ટ્ર શહેરને ભેટ છે, આ પૈઠણી સાડી હાથ વણાટ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. આ સાડી સૌથી મોંઘી સાડીમાંની એક માનવામાં આવે છે.

📌  જામદાની સાડી :

           બંગાળ અથવા બાંગ્લાદેશી સંસ્કૃતિની આ સાડી ખૂબ જ સરસ મલમલના કપડાથી બનાવવામાં આવે છે.  ત્યાંની દરેક કન્યા એકસરખી ઈચ્છા રાખે છે, કે તેઓ પાસે જામદાની સાડી હોવી જ જોઇએ.

 📌 બાલુચરી સાડી :

       પશ્ચિમ બંગાળની પ્રખ્યાત બાલુચરી સાડી સદીઓની પરંપરાગત સાડીઓમાંની એક છે. તેની છાપવાની શૈલી તેના મુખ્ય આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે... કેમકે તેમાં ઐતિહાસિક કથાઓને આબેહૂબ વણવામાં આવે છે....

 📌  કાંઠા ટાંગૈલ સાડી :

           આ સાડીની વિશેષતા એ છે કે તેની બોર્ડર અને પલ્લુ પર કરવામાં આવતું કામ. જો કોઈ તેને દૃષ્ટિથી જુએ તો તેમાં પરંપરાગતતાની ઝલક જોવા મળે છે.

 📌  નવવારી પાટલી સાડી :

            પુના, સાતારામાં પ્રખ્યાત આ નવવારી સાડી સામાન્ય સાડીઓ કરતા થોડી લાંબી છે અને તેને પહેરવાની શૈલી પણ જુદી છે. જેમ ધોતી પહેરવામાં આવે છે, તેવી જ રીતે આ સાડી પણ પહેરવામાં આવે છે...

 📌  ધન્યાકાલી સાડી :

        ગાડી કપાસમાં તૈયાર થયેલી આ ધન્યાકાલી સાડી બનાવવા માટે ગાડી કપાસ લેવામાં આવે છે. આ સાડી 100 કપાસના દોરા ગણીને બનાવવામાં આવે છે.... 

 📌 ફુલકારી સાડી :

             તે પંજાબની પ્રખ્યાત કળા ફુલકારી દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. આમાં રસપ્રદ બાબત એ છે કે આ ભરતકામ સીધા ફેબ્રિક પર નહીં પરંતુ ફેબ્રિકની વિરુદ્ધ બાજુ કરવામાં આવે છે... 

 📌 સંબલપુરી સાડી :

         આ સાડીની વિશેષતા એ છે કે ડાઇને વણાટતા પહેલા રંગવામાં આવે છે. આ સાડીઓ મુખ્યત્વે ઓડિશામાં જોવા મળે છે.... 

 

👉©®Prof. Dr.Vaibhavi Trivedi 

👉Image courtesy : Google 

👉divinity35.blogspot.com/

👉Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language..... 

 

Sholapith

જયહિંદ newspaperમાં 📰 મારી બે કોલમ પ્રસિદ્ધ થતી - બુધવારે "અનુભવ બિંદુ" અને રવિવારે "મન દર્પણ". તેમાંથી એક લેખ...👇

બંગાળની મનમોહક હસ્તકલા એટલે "શોલાપિથ". 

       પશ્ચિમ બંગાળમાં વસ્ત્રકલા, રવિન્દ્ર સંગીત અને ખાણીપીણી માટે તો વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે જ, પણ !!! સાથે સાથે ત્યાંનું મેજિકલ atmosphere, દુર્ગાપૂજા મહોત્સવ અને તેના પંડાલો, ચાસણીમાં બોળેલી મિઠ્ઠી મિઠ્ઠી બંગાળી language મને બહુ આકર્ષે છે.. 

         પશ્ચિમ બંગાળ વિશે જેટલું લખું, જેટલું વિચારું એટલું ઓછું છે મારી માટે, કેમકે - કાંઈક અલગ લેવલનો અને અસાધારણ પ્રેમ અને આકર્ષણ છે મને ત્યાંનું... કદાચ આગલા જન્મની કાંઈક લેણાં-દેવી હશે... ત્યાંની ટ્રામ, પીળી ટેક્સી, હાવરા બ્રિજ, જાલમૂરી, પૂચકા, કલમકારી સાડી, કોટન અને સિલ્ક સાડીનું અફલાતૂન વર્ક... And Yesss, I love so much Sachin Dev Burman's Voice and his Music 🎶 આહહ,,, મોટ્ટા પ્રાંગણ વાળા ઘર અને તેમાં નોકરાણીઓ પર હુકમ ચલાવતી પાન ખાતી જાજરમાન ઠકુરાયણ...... અને હજી તો બીજું ઘણું અગણિત.... 

       "શોલાપિથ" ત્યાંની એક એવી અદ્ભુત હસ્તકલા છે, જેના વિશે ખૂબ ઓછા લોકો જાણે છે...

         પશ્ચિમ બંગાળમાં નદીનાં કિનારે ગારાવાળી જમીનમાં છીછરા પાણીમાં શોલાપિથ નામનો એક જંગલી છોડ વધારે તો વરસાદનાં મોસમમાં ઊગે છે. ત્યાંના ગ્રામીણ કલાકારો આ શોલાપિથમાંથી એવી કલાકૃતિઓ-મૂર્તિઓ અને સાજ-સજાવટની ચીજવસ્તુઓ બનાવે છે કે જોવાવાળા દંગ જ રહી જાય.. 

        શોલાપિથકલાની ઉત્ત્પત્તિના સંબંધમાં બહુ રોચક કથા પ્રચલિત છે. ભગવાન શિવનાં વિવાહમાં કોઈ કલાકારે ભગવાન માટે શોલાપિથમાંથી સુંદર મુગટ અને માતા પાર્વતી માટે માળા અને ઘરેણાં બનાવ્યા, જેને જોઈને શિલ્પકારોના દેવતા વિશ્વકર્મા -એ પિછાંણી ન શક્યા કે આ મુગટ કઈ વસ્તુમાંથી બનાવવામાં આવ્યો છે. એમણે મજાકમાં શિવને પુછ્યું કે આ મુગટ કઈ વસ્તુ માંથી બનાવવામાં આવ્યો છે!? આ સંભાળી શિવ ક્રોધિત થઈ ગયા અને તેમણે મુગટ નદીમાં ફેંકી દીધો. મુગટની સાથે શિવની જટાની થોડીક લટો પણ નદીમાં પડી, અને ભગવાન શિવની જટામાંથી શોલાપિથ નામનાં છોડનો જન્મ થયો... 

         ત્યારબાદ શિવે પોતાની માયાથી એક માળાકારની સૃષ્ટિ બનાવી જે નદીનાં પાણીમાંથી પ્રગટ થયો, શિવે તેને દરેક વિવાહનાં અવસરમાં વર-વધુ માટે મુગટ, માળા અને ઘરેણાં બનાવવાનો આદેશ આપ્યો, ત્યારબાદ જ માળાકાર જાતિના લોકો દ્વારા શોલાપિથનાં ઘરેણાં બનાવવાની પરંપરા વિકાસ પામી... 

          શોલાપિથના છોડને જમીનમાંથી બહાર કાઢી કોરો કરી સૂકવી દેવામાં આવે છે. આ કામ માટે ડિસેમ્બર અને ફેબ્રુઆરીના મહિનાને સૌથી વધુ સારા માનવામાં આવે છે. સારા શોલાપિથની ઓળખ છે કે તે અંદરથી મુલાયમ અને એકદમ સફેદ હોય છે. શોલાપિથમાંથી દુર્ગાપૂજામાં દુર્ગા-લક્ષ્મી-ગણેશ-સરસ્વતી અને કાર્તિકેય સહિત અન્ય દેવી દેવતાઓની મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવે છે. વિવાહમાં વર અને કન્યાને અને નામકરણમાં બાળકોને પહેરાવવામાં આવતો સફેદ રંગનો મુગટ શોલાપિથમાંથી જ બનાવવામાં આવે છે. 

          સાથે સાથે તેમાંથી પતંગિયાં-ફુલ-પશુ-પક્ષીઓની આકૃતિવાળી સજાવટની વસ્તુઓ બનાવવામાં આવે છે. આ હસ્તકલાની ખાસિયત એ છે કે એમાંથી તૈયાર કરવામાં આવતી કલાકૃતિઓનો પોતાનો સ્વાભાવિક રંગ એટલો સુંદર અને ચમકદાર હોય છે કે એને રંગવા માટે કૃત્રિમ રંગોની જરૂરિયાત જ રહેતી નથી. આ દેખાવમાં હાથીદાંતથી બનેલી વસ્તુઓ જેવી જ લાગે છે અને એની ચમક વર્ષો સુધી એવીને એવી જ રહે છે. 

        આ વસ્તુઓને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેને કાચની ફ્રેમ કે પેટીમાં જડી રાખવામાં આવે છે. ભારત સરકાર દ્વારા સર્વશ્રેષ્ઠ શિલ્પકારનો પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કરી ચૂકેલા આદિત્ય માળાકાર અમેરિકા-જાપાન-રૂસ અને ઈંગ્લેન્ડ જેવા અનેક દેશોની યાત્રા કરી ચૂકેલા છે. તેઓ જણાવે છે કે "વિદેશમાં પણ લોકો આ કલાને ખૂબ પસંદ કરે છે. આજકાલ હું અમારા ગામમાં યુવાનોને આ કલા શિખવાડવાનું કામ કરી રહ્યો છું અને મારું સપનું છે કે બંગાળની આ પારંપરિક હસ્તકલા વિદેશોમાં પણ લોકપ્રિય બને... 

           આ મંત્રમુગ્ધ કરી દેનાર હસ્તકલા બંગાળની ખૂબીઓમાં સ્થાન પામે છે, સાથે ધાર્મિક લાગણીઓ પણ જોડાયેલી છે એટલે મહત્વ પણ વધી જાય છે... અહીંનું સાહિત્ય પણ સુપ્રસિદ્ધીનાં શિખરે છે તો સુરુચિ સંપન્ન કલાત્મકતાવાળું સંગીત પણ મન મોહનારુ છે... અહીંની ખાણીપીણીની તો વાત જ શું કરવી!? આ બધાની સાથે શોલાપિથ કલા દીપી ઉઠે છે.... 

©️®️🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....