Sholapith

જયહિંદ newspaperમાં 📰 મારી બે કોલમ પ્રસિદ્ધ થતી - બુધવારે "અનુભવ બિંદુ" અને રવિવારે "મન દર્પણ". તેમાંથી એક લેખ...👇

બંગાળની મનમોહક હસ્તકલા એટલે "શોલાપિથ". 

       પશ્ચિમ બંગાળમાં વસ્ત્રકલા, રવિન્દ્ર સંગીત અને ખાણીપીણી માટે તો વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે જ, પણ !!! સાથે સાથે ત્યાંનું મેજિકલ atmosphere, દુર્ગાપૂજા મહોત્સવ અને તેના પંડાલો, ચાસણીમાં બોળેલી મિઠ્ઠી મિઠ્ઠી બંગાળી language મને બહુ આકર્ષે છે.. 

         પશ્ચિમ બંગાળ વિશે જેટલું લખું, જેટલું વિચારું એટલું ઓછું છે મારી માટે, કેમકે - કાંઈક અલગ લેવલનો અને અસાધારણ પ્રેમ અને આકર્ષણ છે મને ત્યાંનું... કદાચ આગલા જન્મની કાંઈક લેણાં-દેવી હશે... ત્યાંની ટ્રામ, પીળી ટેક્સી, હાવરા બ્રિજ, જાલમૂરી, પૂચકા, કલમકારી સાડી, કોટન અને સિલ્ક સાડીનું અફલાતૂન વર્ક... And Yesss, I love so much Sachin Dev Burman's Voice and his Music 🎶 આહહ,,, મોટ્ટા પ્રાંગણ વાળા ઘર અને તેમાં નોકરાણીઓ પર હુકમ ચલાવતી પાન ખાતી જાજરમાન ઠકુરાયણ...... અને હજી તો બીજું ઘણું અગણિત.... 

       "શોલાપિથ" ત્યાંની એક એવી અદ્ભુત હસ્તકલા છે, જેના વિશે ખૂબ ઓછા લોકો જાણે છે...

         પશ્ચિમ બંગાળમાં નદીનાં કિનારે ગારાવાળી જમીનમાં છીછરા પાણીમાં શોલાપિથ નામનો એક જંગલી છોડ વધારે તો વરસાદનાં મોસમમાં ઊગે છે. ત્યાંના ગ્રામીણ કલાકારો આ શોલાપિથમાંથી એવી કલાકૃતિઓ-મૂર્તિઓ અને સાજ-સજાવટની ચીજવસ્તુઓ બનાવે છે કે જોવાવાળા દંગ જ રહી જાય.. 

        શોલાપિથકલાની ઉત્ત્પત્તિના સંબંધમાં બહુ રોચક કથા પ્રચલિત છે. ભગવાન શિવનાં વિવાહમાં કોઈ કલાકારે ભગવાન માટે શોલાપિથમાંથી સુંદર મુગટ અને માતા પાર્વતી માટે માળા અને ઘરેણાં બનાવ્યા, જેને જોઈને શિલ્પકારોના દેવતા વિશ્વકર્મા -એ પિછાંણી ન શક્યા કે આ મુગટ કઈ વસ્તુમાંથી બનાવવામાં આવ્યો છે. એમણે મજાકમાં શિવને પુછ્યું કે આ મુગટ કઈ વસ્તુ માંથી બનાવવામાં આવ્યો છે!? આ સંભાળી શિવ ક્રોધિત થઈ ગયા અને તેમણે મુગટ નદીમાં ફેંકી દીધો. મુગટની સાથે શિવની જટાની થોડીક લટો પણ નદીમાં પડી, અને ભગવાન શિવની જટામાંથી શોલાપિથ નામનાં છોડનો જન્મ થયો... 

         ત્યારબાદ શિવે પોતાની માયાથી એક માળાકારની સૃષ્ટિ બનાવી જે નદીનાં પાણીમાંથી પ્રગટ થયો, શિવે તેને દરેક વિવાહનાં અવસરમાં વર-વધુ માટે મુગટ, માળા અને ઘરેણાં બનાવવાનો આદેશ આપ્યો, ત્યારબાદ જ માળાકાર જાતિના લોકો દ્વારા શોલાપિથનાં ઘરેણાં બનાવવાની પરંપરા વિકાસ પામી... 

          શોલાપિથના છોડને જમીનમાંથી બહાર કાઢી કોરો કરી સૂકવી દેવામાં આવે છે. આ કામ માટે ડિસેમ્બર અને ફેબ્રુઆરીના મહિનાને સૌથી વધુ સારા માનવામાં આવે છે. સારા શોલાપિથની ઓળખ છે કે તે અંદરથી મુલાયમ અને એકદમ સફેદ હોય છે. શોલાપિથમાંથી દુર્ગાપૂજામાં દુર્ગા-લક્ષ્મી-ગણેશ-સરસ્વતી અને કાર્તિકેય સહિત અન્ય દેવી દેવતાઓની મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવે છે. વિવાહમાં વર અને કન્યાને અને નામકરણમાં બાળકોને પહેરાવવામાં આવતો સફેદ રંગનો મુગટ શોલાપિથમાંથી જ બનાવવામાં આવે છે. 

          સાથે સાથે તેમાંથી પતંગિયાં-ફુલ-પશુ-પક્ષીઓની આકૃતિવાળી સજાવટની વસ્તુઓ બનાવવામાં આવે છે. આ હસ્તકલાની ખાસિયત એ છે કે એમાંથી તૈયાર કરવામાં આવતી કલાકૃતિઓનો પોતાનો સ્વાભાવિક રંગ એટલો સુંદર અને ચમકદાર હોય છે કે એને રંગવા માટે કૃત્રિમ રંગોની જરૂરિયાત જ રહેતી નથી. આ દેખાવમાં હાથીદાંતથી બનેલી વસ્તુઓ જેવી જ લાગે છે અને એની ચમક વર્ષો સુધી એવીને એવી જ રહે છે. 

        આ વસ્તુઓને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેને કાચની ફ્રેમ કે પેટીમાં જડી રાખવામાં આવે છે. ભારત સરકાર દ્વારા સર્વશ્રેષ્ઠ શિલ્પકારનો પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કરી ચૂકેલા આદિત્ય માળાકાર અમેરિકા-જાપાન-રૂસ અને ઈંગ્લેન્ડ જેવા અનેક દેશોની યાત્રા કરી ચૂકેલા છે. તેઓ જણાવે છે કે "વિદેશમાં પણ લોકો આ કલાને ખૂબ પસંદ કરે છે. આજકાલ હું અમારા ગામમાં યુવાનોને આ કલા શિખવાડવાનું કામ કરી રહ્યો છું અને મારું સપનું છે કે બંગાળની આ પારંપરિક હસ્તકલા વિદેશોમાં પણ લોકપ્રિય બને... 

           આ મંત્રમુગ્ધ કરી દેનાર હસ્તકલા બંગાળની ખૂબીઓમાં સ્થાન પામે છે, સાથે ધાર્મિક લાગણીઓ પણ જોડાયેલી છે એટલે મહત્વ પણ વધી જાય છે... અહીંનું સાહિત્ય પણ સુપ્રસિદ્ધીનાં શિખરે છે તો સુરુચિ સંપન્ન કલાત્મકતાવાળું સંગીત પણ મન મોહનારુ છે... અહીંની ખાણીપીણીની તો વાત જ શું કરવી!? આ બધાની સાથે શોલાપિથ કલા દીપી ઉઠે છે.... 

©️®️🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....