નવલકથાનું મહત્વ

                ડૉ. વૈભવી ત્રિવેદી 

               માતુશ્રી શાંતાબેન આર્ટસ કોલેજ

               (સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી સંલગ્ન) 

"ગુજરાતી સાહિત્યમાં નવલકથાનું મહત્વ" 

 👉 સારાંશ 

           એક નવલકથા એક લાંબી, કાલ્પનિક કથા છે જે માનવના અનુભવોનું ઘનિષ્ઠ વર્ણન કરે છે.  આધુનિક યુગની નવલકથા સામાન્ય રીતે સાહિત્યિક ગદ્ય શૈલીનો ઉપયોગ કરે છે.  આ સમયે ગદ્ય નવલકથાના વિકાસને છાપવામાં નવીનતા અને 15 મી સદીમાં સસ્તા કાગળની રજૂઆત દ્વારા પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું... નવલકથામાં જીવનનું સર્વાંગી ચિત્ર જોવા મળે છે, તે અન્ય કોઈ પણ પ્રકારનાં સાહિત્યમાં ઉપલબ્ધ નથી... 

🎯 ચાવીરૂપ શબ્દો :-  નાવિન્ય, કલ્પના-વિશ્વ, સમયચક્ર, ઉદ્ગમ, ઐતિહાસિક માપદંડો, લાક્ષણિકતાઓ... 

📌 કાલ્પનિક કથા

             કાલ્પનિકતાને સામાન્ય રીતે ઇતિહાસશાસ્ત્રથી અલગ નવલકથાઓ તરીકે ટાંકવામાં આવે છે. જો કે આ એક સમસ્યારૂપ માપદંડ હોઈ શકે છે.  શરૂઆતના આધુનિક સમયગાળા દરમિયાન, ઐતિહાસિક કથાઓના લેખકોમાં ઘણી વાર પરંપરાગત માન્યતાઓમાં મૂળભૂત આવિષ્કારોનો સમાવેશ થતો હતો જેથી ટેક્સ્ટના પેસેજને શણગારે અથવા મંતવ્યમાં વિશ્વસનીયતા ઉમેરવામાં આવે. ઇતિહાસકારો પણ કાલ્પનિક હેતુઓ માટે ભાષણોની શોધ અને રચના કરશે. બીજી બાજુ, નવલકથાઓ ઇતિહાસના કાર્યોમાં મળતી સ્પષ્ટતા અને વિગતવાર સ્થાન અને સમયગાળાની સામાજિક, રાજકીય અને વ્યક્તિગત વાસ્તવિકતાઓનું નિરૂપણ કરી શકે છે... 

               અર્નેસ્ટ એ.  નવલકથાની વ્યાખ્યા આપતી વખતે, બેકરે તેને ધર્મનિર્ધારિત કાવતરું દ્વારા જીવન અને સમાજની અર્થઘટનનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ ગણાવ્યું. ભલે વિશ્વ સાહિત્યની શરૂઆત વાર્તાઓથી થઈ હોય અને તે મહાકાવ્યોના યુગથી લઈને આજકાલ સુધી સાહિત્યની કરોડરજ્જુ છે, તેમ છતાં, નવલકથાને આધુનિક યુગની ભેટ કહેવાનું વધુ ઉચિત હશે. સાહિત્યમાં ગદ્યનો ઉપયોગ જીવનનું સચોટ નિરૂપણ રજૂ કરે છે. સરળ બોલચાલની ભાષા દ્વારા, લેખકને તેના પાત્રો, તેમની સમસ્યાઓ અને તેના જીવનની વિશાળ પૃષ્ઠભૂમિ સાથે સીધો જોડાણ સ્થાપિત કરવાનું સરળ બન્યું છે.  મહાકાવ્યો કૃત્રિમતા અને મૂર્તિમંત વૃત્તિઓની સ્પષ્ટ ઝલક ધરાવે છે, આધુનિક નવલકથાકાર જીવનની લાક્ષણિકતાઓનું નગ્ન ચિત્રણ રજૂ કરવામાં તેમની કળાના મહત્વને જુએ છે.... 

             વાસ્તવિકતાના અરજનું બીજું પરિણામ એ હતું કે સાહિત્યના અશ્રાવ્ય અને અલૌકિક તત્વો, જે પ્રાચીન મહાકાવ્યના લાક્ષણિકતા ભાગ હતા, સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થઈ ગયા. વાર્તાકારની કલ્પના હવે સીમાંકિત થઈ ગઈ છે.  વાસ્તવિકતાના પરિઘની બહાર ઇચ્છિત ફ્લાઇટ લેવાનું તેમના માટે ઘણીવાર અશક્ય બની ગયું હતું.  નવલકથાનો ઉદભવ અને વિકાસ વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ સાથે સાંકળ્યો.  એક તરફ, વિજ્ઞાન લોકોને અને સમાજને સામાન્ય નજરથી જોવા અને ચિત્રિત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, બીજી તરફ, તે જીવનની સમસ્યાઓ પ્રત્યે એક નવો વલણ પણ દર્શાવે છે.  આ અભિગમ મુખ્યત્વે બૌદ્ધિક હતો. નવલકથાકારની તેના ઉપર કેટલીક નવી જવાબદારીઓ હતી.  હવે તેની પ્રેક્ટિસ ફક્ત કલાની સમસ્યાઓ સુધી મર્યાદિત ન હતી, પરંતુ તેમણે વ્યાપક સામાજિક જાગૃતિની અપેક્ષા રાખી હતી.  હકીકતમાં, આધુનિક નવલકથા એ સામાજિક ચેતનાના ક્રમિક વિકાસની એક કલાત્મક અભિવ્યક્તિ છે....

              સામાજિક જીવનની વિગતવાર અર્થઘટન પ્રસ્તુત કરવા ઉપરાંત, આધુનિક નવલકથા વ્યક્તિગત પાત્રનો સૂક્ષ્મ અભ્યાસ કરવાની પણ સુવિધા આપે છે. હકીકતમાં, નવલકથાના મૂળની વાર્તા યુરોપિયન પુનરુત્થાન દ્વારા પ્રાપ્ત કરેલી સ્વતંત્રતા સાથે સંકળાયેલ છે. ઇતિહાસના આ મહત્વપૂર્ણ સમયગાળા પછી, માણસ, જેને આજ સુધી સમાજના એકમ તરીકે જોવામાં આવતો હતો, તેને વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠા મળી. સામન્તીવાદી યુગના સામાજિક બંધનો ઢીલા થયા અને માનવ વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે મુક્ત વાતાવરણ મળી ગયું. વાસ્તવિક વલણોએ પણ માનવ પાત્રના અધ્યયનને નવો અભિગમ આપ્યો.  માનવીય પાત્રના સરળ વર્ગીકરણની પરંપરા સાહિત્યમાં આજ સુધી ચાલી રહી છે.  પાત્રો કાં તો એકદમ સારા હતા અથવા ગુજરી ગયા. વાસ્તવિક જીવનમાં દરેક જગ્યાએ જોવા મળ્યા મુજબ, સારી અને ભૂલોનું જોડાણ એ સમયના લેખકોની કલ્પનાથી બહાર હતું. નવલકથામાં પ્રથમ વખત, માનવ પાત્રનો વાસ્તવિક, આબેહૂબ અને ઊંડો અભ્યાસ થવાની સંભાવના જોવા મળી... 

"If life were predictable it would cease to be life, and be without flavor." -Eleanor 

👉 નવલકથા એ ગદ્ય સાહિત્યનો એક પ્રકાર છે.

📌 પરિચય

           એમ માનવામાં આવે છે કે દુનિયાની સૌથી પ્રથમ નવલકથા જાપાની ભાષામાં ઇ. સ. ૧૦૦૭માં લખવામાં આવી હતી. આ નવલકથાનું નામ છે “ગેન્જીની વાર્તા”. આ નવલકથા મુરાસાકી શિકિબુ નામક એક મહિલા દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ નવલકથા ૫૪ પ્રકરણો અને આશરે ૧૦૦૦ જેટલાં પૃષ્ઠ ધરાવે છે. આ નવલકથામાં પ્રેમ તથા વિવેકની શોધ કરવા માટે નિકળેલા એક રાજકુમારની વાર્તા છે.

       1,000 વર્ષ પહેલાં લખાયેલું, જાપાની મહાકાવ્ય, "ટેલ ઓફ ગેનજી" ને ઘણીવાર વિશ્વની પ્રથમ નવલકથા કહેવામાં આવે છે.  હિકારુ ગેનજીના જીવન અને રોમાંસને પગલે, તે મુરાસાકી શિકીબૂ ​​નામની એક મહિલા દ્વારા લખવામાં આવી હતી.  વાર્તાનો અભૂતપૂર્વ વૈશ્વિક પ્રભાવ હતો;  1925 માં આર્થર વાલે દ્વારા અંગ્રેજી અનુવાદની સમીક્ષા બ્રિટીશ વોગમાં વર્જિનિયા વૂલ્ફ દ્વારા કરવામાં આવી.

        સૌથી તાજેતરનું અંગ્રેજી અનુવાદ મહાકાવ્ય 1,300 પૃષ્ઠ લાંબુ છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના જાપાની કલા અને સંસ્કૃતિના પ્રોફેસર મેલિસા મેકકોર્મિક કહે છે કે, આ એક "સાહિત્યનું સ્મારક કાર્ય" છે.

          “મુરસાકી શિકીબૂ ​​તેના સમયે એકદમ અપમાનિત સાહિત્યની સ્થિતિમાં લખતા હતા. કલ્પના એ શૈલીના પદાનુક્રમના નીચલા ભાગમાં હતી, ”મેકકોર્મિક સમજાવે છે.  પરંતુ તે કાલ્પનિક હોવા છતાં અને એક સ્ત્રી દ્વારા લખાયેલી હોવા છતાં, ધ ટેલ્સ ઓફ ગેનજી એવી ટૂર ડે ફોર્સ હતી કે “તેને ગંભીરતાથી લેવી પડી,” તેઓ કહે છે... 

📌 નવલકથાના પિતા !?

 👉હેનરી ફીલ્ડિંગ

          સર વોલ્ટર સ્કોટે હેનરી ફિલ્ડિંગને “અંગ્રેજી નવલકથાના પિતા” તરીકે ઓળખાવ્યા હતા અને આ વાક્ય સાહિત્યના ઇતિહાસમાં ફિલ્ડિંગનું સ્થાન દર્શાવે છે... 

    📌 સરળ શબ્દોમાં નવલકથા શું છે? 

 

          નવલકથા એક લાંબુ, કાલ્પનિક વર્ણન છે જે ઘનિષ્ઠ માનવીય અનુભવોનું વર્ણન કરે છે. આધુનિક યુગમાં નવલકથા સામાન્ય રીતે સાહિત્યિક ગદ્ય શૈલીનો ઉપયોગ કરે છે.

      📌 નવલકથા અને પુસ્તક વચ્ચે શું તફાવત છે? 

          જ્યારે કોઈ ચોક્કસ વિષય પર કોઈ પુસ્તકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તે માટે નિયત ગણતરી વિના કોઈ ચોક્કસ વિષય પર લખાય છે, ત્યારે નવલકથા એ વાર્તા અથવા વાર્તાઓ (ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહના કિસ્સામાં) ની એક પુસ્તક છે જે ચાલીસ હજાર શબ્દોથી ઓછી નથી. ... નવલકથાઓ માત્ર વાર્તાઓ ધરાવે છે અને વધુ કંઈ નથી.

👉 નવલકથાનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

             નવલકથા એ સાહિત્યિક ગદ્યમાં લાંબા કથાનું એક ભાગ છે.  કથા ગદ્ય મનોરંજન અને વાર્તા કહેવા માટે છે.  તે ઇવેન્ટ્સની સાંકળનું વર્ણન છે જેમાં અક્ષરોની ભૂમિકા, સેટિંગ અને અંતનો સમાવેશ થાય છે.  મોટાભાગના પ્રકાશકો, શૈલી પર આધારીત, 80,000 થી 120,000 શબ્દ શ્રેણીની નવલકથા પસંદ કરે છે.

          નવલકથા એ એક કાલ્પનિક વાર્તા છે જે વર્ણનાત્મક સ્વરૂપમાં કહેવામાં આવે છે અને તે પુસ્તક લંબાઈ છે... અસંખ્ય ભાષાઓમાં નવલકથાઓ અને અગણિત વિવિધ સ્વરૂપોમાં નવલકથાઓ છે અને કોઈપણ લાઇબ્રેરી, પુસ્તક સ્ટોર અથવા યાર્ડ વેચાણની મુલાકાત લેવાનું પરિણામ તમને નવલકથાઓના અગણિત ઉદાહરણો મળશે.

           યુરોપ ખંડની પ્રથમ નવલકથા સેર્વૈન્ટિસ દ્વારા લખવામાં આવેલી “ડોન ક્વિક્સોટ”ને માનવામાં આવે છે. આ એક સ્પેનીશ ભાષામાં રચાયેલી નવલકથા છે. આ ઇ. સ. ૧૬૦૫માં લખવામાં આવી હતી.

           નવલકથા નોંધપાત્ર લંબાઈ અને ચોક્કસ જટિલતાની શોધની ગદ્યની શોધમાં, જે કાલ્પનિક રીતે માનવીય અનુભવ સાથે કાર્ય કરે છે, સામાન્ય રીતે કોઈ ચોક્કસ સેટિંગમાં વ્યક્તિઓના જૂથને સમાવતી ઇવેન્ટ્સના જોડાયેલા ક્રમ દ્વારા.

         અંગ્રેજી ભાષાની પ્રથમ નવલકથા હોવાના દાવેદાર ઘણા છે. મોટા ભાગના વિદ્વાનો ઇ. સ. ૧૬૭૮માં જોન બુન્યાન દ્વારા લખવામાં આવેલી “દ પિલ્ગ્રિમ્સ પ્રોગ્રેસ”ને પહેલી અંગ્રેજી નવલકથા માને છે.

📌 સરેરાશ લંબાઈ

           40,000 શબ્દોથી વધુની એક વાર્તા સામાન્ય રીતે એક નવલકથા માનવામાં આવે છે.  જો કે, તે ટૂંકી બાજુ પર હશે, કારણ કે એક નવલકથાની સરેરાશ લંબાઈ આશરે 50,000-70,000 શબ્દોની આસપાસ હોય છે.  તેણે કહ્યું, જો તમારું પુસ્તક આશરે 40,000 શબ્દોનું છે, તો તમે સારી કંપનીમાં છો.

          ગદ્ય શૈલી અને લંબાઈ, તેમજ કાલ્પનિક અથવા અર્ધ કાલ્પનિક વિષય વસ્તુ, નવલકથાના સૌથી સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતાઓ છે. મહાકાવ્ય કવિતાના કાર્યોથી વિપરીત, તે તેની વાર્તાને શ્લોક કરતાં ગદ્યનો ઉપયોગ કરીને કહે છે; ટૂંકી વાર્તાઓથી વિપરીત, તે ટૂંકા પસંદગીને બદલે લાંબી વર્ણન કહે છે.

           ગદ્ય શૈલી અને લંબાઈ, તેમજ કાલ્પનિક અથવા અર્ધ કાલ્પનિક વિષય વસ્તુ, નવલકથાના સૌથી સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતાઓ છે. મહાકાવ્ય કવિતાના કાર્યોથી વિપરીત, તે તેની વાર્તાને શ્લોક કરતાં ગદ્યનો ઉપયોગ કરીને કહે છે; ટૂંકી વાર્તાઓથી વિપરીત, તે ટૂંકા પસંદગીને બદલે લાંબી વર્ણન કહે છે.

           ગદ્ય શૈલી અને લંબાઈ, તેમજ કાલ્પનિક અથવા અર્ધ કાલ્પનિક વિષય વસ્તુ, નવલકથાના સૌથી સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતાઓ છે. મહાકાવ્ય કવિતાના કાર્યોથી વિપરીત, તે તેની વાર્તાને શ્લોક કરતાં ગદ્યનો ઉપયોગ કરીને કહે છે; ટૂંકી વાર્તાઓથી વિપરીત, તે ટૂંકા પસંદગીને બદલે લાંબી વર્ણન કહે છે.

૧- સરસ્વતી ચન્દ્ર (ગોવર્ધન રામ ત્રિપાઠી)

૨- ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી (દર્શક)

૩- ગુજરાત નો નાથ ( ક.મા. મુન્શી)

૪- પ્રલય ( ર.વ. દેસાઈ)

૫- જન્મટીપ ( ઈશ્વર પેટલીકર)

૬- માનવી ની ભવાઈ ( પન્નાલાલ પટેલ)

૭- સાત પગલાં આકાશ માં ( કુંદનીકા કાપડિયા)

૮- અંગાર ( અશ્વિની ભટ્ટ)

૯- જડ ચેતન (હરકિસન મહેતા)

૧૦- અતરાપી ( ધ્રુવ ભટ્ટ)

📌 કરણ ઘેલો

ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ મૌલિક નવલકથા

👉 કરણ ઘેલો : 

        ગુજરાતનો છેલ્લો રાજપૂત રાજા એ નંદશંકર મહેતા દ્વારા લખાયેલ ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તે ૧૮૬૬માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. આ નવલકથા ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ મૌલિક નવલકથા છે. ૨૦૧૫માં આ પુસ્તકનો અંગ્રેજી અનુવાદ પ્રસિદ્ધ થયો છે.

📌 ઉદ્‌ગમ

        નંદશંકર મહેતા સુરતની એક અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં પ્રાચાર્ય (હેડમાસ્ટર) હતા. તે સમયે બોમ્બે પ્રેસીડેન્સીના બ્રિટિશ અધિકારીઓ સ્થાનિક ભારતીય લેખકોને શૈક્ષણિક પુસ્તકો લખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા હતા. પ્રથમ આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના નંદશંકર મહેતાએ જાતે લખી છે.

તેમણે ૧૮૬૩માં આ નવલકથા લખવાની શરૂઆત કરી, જે ૧૮૬૬માં પૂર્ણ થઈ. તેમના પુત્ર અને ચરિત્ર કથાકાર વિનાયક મહેતા અનુસાર નંદશંકર મહેતા ગુજરાતની કોઈ એક ઐતિહાસિક ઘટના પર આધારિત નવલકથા લખવા માંગતા હતા.

          તેમણે ચાંપાનેરની પડતી અને સોમનાથના ધ્વંસ ઉપર નવલકથા લખવાનો વિચાર કર્યો હતો, પણ છેવટે તેમણે ૧૨૯૮માં અલાઉદ્દીન ખીલજી દ્વારા ગુજરાત પર થયેલા આક્રમણનો વિષય પસંદ કર્યો. આ આક્રમણ પછી ગુજરાત પર મુસ્લિમ રાજકર્તાઓનું શાસન શરૂ થયું. આ હારને કારણે કરણ વાઘેલાને "ઘેલો" (મૂર્ખ) વિશેષણ મળ્યું. તેમણે પશ્ચિમ શૈલીમાં નવલકથા લખી હતી જેમાં તેણે વાર્તામાં વાર્તા વણી લેવાની સ્થાનીય શૈલીનો પ્રયોગ પણ કર્યો. તેમને ઇતિહાસમાં રસ હતો અને આ નવલકથા માટે ઘણા ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કર્યો. જેમ કે સ્થાનીય ઇતિહાસ, ચારણ કથાઓ, જૈન વૃત્તાંત, ફારસી સ્ત્રોતો વગેરે. ગુજરાતના ભાટ અને ચારણો ખીલજીનું આક્રમણ, માધવનું વેર, કરણ વાઘેલાની હાર અને પાટણનું પતન વિષયો ઉપર શ્રુત કથાઓ કહેતા. તે સાથે ઘણાં સમકાલીન જૈન વૃત્તાંતો જેમકે મેરુતુંગ લિખિત પ્રબંધચિંતામણી (૧૩૦૫), ધર્મારણ્ય (૧૩૦૦ અને ૧૪૫૦ વચ્ચે) અને જીનપ્રભસૂરિ રચિત તીર્થકલ્પતરુ આ હુમલાનો ચિતાર આપે છે.

             ઈ.સ. ૧૪૫૫માં પદ્મનાભ લિખિત મધ્યકાલીન કૃતિ કાન્હડદે પ્રબંધમાં પણ આ આક્રમણનો ઉલ્લેખ છે. નંદશંકર મહેતાએ કરણ વાઘેલાની મૂળ વાર્તા અને અન્ય ઐતિહાસિક ઘટનાઓ રાસમાળા નામના ગ્રંથમાંથી લીધી હતી. આ ગ્રંથ ચારણ કથાઓ, ફારસી લખાણો, જૈન વૃતાંતો, ગુજરતના લોકસાહિત્ય આદિનો સંગ્રહ છે. આ ગ્રંથ એલેકઝાન્ડર કિનલોક ફાર્બસે દલપતરામની મદદ વડે ૧૮૫૬માં પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો. દિલ્હીમાં ઘટેલી ઘટનાઓ માટે તેમણે ખીલજીના રાજ કવિ અમીર ખુશરોના ફારસી લખાણો અને ઝિઆઉદ્દીન બાર્નીના લખાણોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. કરણ વાઘેલાના ખીલજી સાથેના બીજા સાથે યુદ્ધ અને તેની પુત્રી દેવળના અપહરણનો ઉલ્લેખ અમીર ખુશરોની કૃતિ મસનવી દેવલ દેવી ખીઝ્ર ખાનમાં મળી આવે છે. આ કૃતિ ઈશ્કિયા તરીકે પ્રચલિત છે. દેવળ દેવી અને ખીઝ્ર ખાનના પ્રેમની વાત ૧૬મીએ સદીના ઇતિહાસકાર ફેરીશ્તાએ પણ લખી છે... 

📌 રૂપાંતરણ અને અનુવાદ

         આ નવલકથામાં એક લલિત છંદમાં કવિતા લખાઈ છે : "કરણ રાજ ! તું, ક્યાંહ રે ગયો; નગર છોડીને શીદને રહ્યો; કરમ ફૂટિયું, પ્રાણ જાય રે; સુખ સદા ગયું, હાય હાયરે". આ કવિતાને સંગીતબદ્ધ કરવામાં આવી હતી અને તે ખૂબ લોકપ્રિય થઈ હતી. આ નવલકથાના ૧૮૬૮ના પ્રકાશનના બે વર્ષ બાદ મુંબઈના પારસી થિયેટર ઓફ બોમ્બેએ તે પરથી નાટક રજૂ કર્યું : ગુજરાતનો છેલ્લો રાજા કરણ ઘેલો. આ નવલકથાનો મરાઠી અનુવાદ મરાઠી સામાયિક વિવિધ જણાંન વિસ્તારમાં ધારાવાહિક રૂપે પ્રસિદ્ધ થયો હતો. 

૧૯૨૪માં શ્રીનાથ પાટણકર દ્વારા બનાવાયેલ મૂંગી ફિલ્મ કરણ ઘેલો પણ આ નવલકથા પર આધારિત હતી.

૨૦૧૫માં તુલસી વત્સલ અને અબાન મુખર્જી દ્વારા આ પુસ્તકનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો અને પેંગ્વીન બુક્સ ઇન્ડિયાના વાઇકિંગ પ્રકાશન વિભાગ દ્વારા તેનું પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું... 

📌 વારસો

          આ વાર્તા ગુજરાતી જનમાનસ પર ટકી રહી છે. તેને ગુજરાતી ભાષાની કાલ્પનિક ઐતિહાસિક નવકકથાની આધારશિલા માનવામાં છે. આ પુસ્તકને ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓમાં પાઠ્યપુસ્તક તરીકે શીખવાડવામાં આવતું હતું. આ વિષયને આધારે ચંદ્રવદન મહેતાએ સમ્ધ્યાકાળ નામનું નાટક લખ્યું. આ વિષયને આધારે મહાગુજરાત આંદોલન સમયે બે નવલકથાઓ રચવામાં આવી હતી: કનૈયાલાલ મુનશી લિખિત ભગ્નપાદુકા (૧૯૫૫) અને ધૂમકેતુ રચિત રાય કરણ ઘેલો (૧૯૬૦). ગુજરાતની પ્રાદેશિક ઓળખના મૂળ શોધવા માટે વિદ્વાનો આ નવલકથાનો અભ્યાસ કરે છે... 

📌 સંદર્ભ સૂચિ : Wikipedia, નવલકથાનો ઈતિહાસ, પૌરાણિક કથાઓનો ઉદ્ભવ, Google Sources 

©®Pro.Dr.Vaibhavi Trivedi 

👉Image courtesy : Google 

👉Divinity35.com 

👉 Vaibhavitrivedi96@gmail.com 

ગુજરાતી સાહિત્યનું મહત્વ અને ગૌરવવંતો ઈતિહાસ

 

👉 ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ

             સમાજ એ વ્યક્તિઓનો બનેલો છે અને તે વ્યક્તિ સમાજમાં રહે છે તેના પર તેની સંસ્કૃતિની અસર થતી જોવા મળે છે, આ સમાજ અને વ્યક્તિ બને એકમેકના પૂરક બનીને રહે છે સામજિક જીવનની જો વાત કરીએ તો મને ગુજરાતીના લેખક માય ડિયર જયુની વાર્તાનું એક વિધાન યાદ આવે કે  * 'જ્યાં સુધી વ્યક્તિને પોતાને ઊંડો આઘાતનો અનુભવ ન થાય ત્યાં સુધી તે બીજાની તકલીફ સમજી શકતો નથી' આ વાક્ય જ માનવીના મનમાં ચાલતા વિવિધ વિચારો અને વર્તન માટે જવાબદાર છે. એટલે તો કહેવાય છે કે બીજાની પીડા તો શું આપણે જાણીએ એ પીડા આપણી ઉપર વીતે ત્યારે આપણને પીડાની માહિતી મળે છે. સૌમ્ય જોશીનો એક શેર યાદ આવે કે
      "શું કરું , ક્યાંથી ઉકેલું , કેવો આ સંબધ છે ;
       કે તું લખે છે બ્રેઇલમાં ને હાથ મારો અંધ છે.."
         આ શેર કેટલું બધું કહી જાય છે ટૂંકમાં હું એમ જરૂર કહી શકું કે સાહિત્ય અને સમાજ નો સંબધ જો બતાવવો હોય તો આ પંક્તિ ઘણું કહી જાય છે. આ ઉપરાંત કવિ એટલે માત્ર સંવેદનનો સરવાળો જ નહીં પણ કવિ એટલે જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ એની વાત સાહિત્યમાં છે અને સાહિત્ય એ જ સમાજનું દર્પણ છે...

            સમાજઘડતરમાં સાહિત્યનો ફાળો ઘણો મોટો છે. સાહિત્ય થકી સમગ્ર માનવજાતને દોરવણી મળી છે, પ્રેરણા મળી છે એને જીવન જીવવા માટેના નવા રસ્તાઓ દેખાયા છે. સાહિત્યે ક્રાંતિનું વાતાવરણ પણ ખડું કર્યું છે ‘લલિતાદુ:ખદર્શક’ની વ્યક્તિગત ક્રાંતિથી લઈ ફ્રાંસની ક્રાંતિમાં જે કૃતિનો અમૂલ્ય ફાળો છે તે વિક્ટર હ્યુગોની કૃતિ ‘લા મિઝરેબલ’. સમાજ જીવનમાં અનેક કૃતિઓએ એવી અસર કરી છે કે લોકોના જીવન બદલાઈ ગયા છે. સાહિત્યનું કામ વ્યાપક રીતે સંવેદનાઓ પારખીને માનવતાનો મહિમા કરવાનું છે. 

           સાહિત્યનું પરમ અને ચરમ પ્રયોજન આનંદ લેખવામાં આવ્યું છે. આનંદ આપવાનું મુખ્ય પ્રયોજન હોવા છતાં એનાથી આગળ વધીને સાહિત્યે સમાજને ઘડવાનું કાર્ય પણ કર્યું છે. સાહિત્યકારોનું કર્તવ્ય નક્કી કરવાની મીમાંસામાંથી આપણે ત્યાં ‘કલા ખાતર કલા’ અને ‘જીવન ખાતર કલા’ એવા મતો પ્રગટ્યા છે. બંને મતોની પોતપોતાની સ્વતંત્ર વિચારધારા છે. આ બંને વિચારોની વચ્ચે જ્યારે તટસ્થતાથી વિચાર કરીએ છીએ ત્યારે એટલું સમજાય છે કે સાહિત્ય અને સમાજ એકબીજા સાથે અતૂટ રીતે જોડાયેલાં છે. સાહિત્યકાર જે સામગ્રીનો ઉપયોગ કરે છે એ મેળવે છે સમાજમાંથી. સમાજનું સત્ય સાહિત્યકારની કલમે ‘સવાયું સત્ય’ બનીને આવે છે ત્યારે પણ એમાંથી સમાજને વિશિષ્ટ દર્શન લાધે છે. સાચો સર્જક સમાજને છેહ નથી દેતો એ તો સમાજને સાથે લઈને ચાલે છે. સાહિત્યનો સમાજ સાથેનો સંબંધ હંમેશા રહ્યો છે. સાહિત્યમાં સમાજનું પ્રતિબિંબ દરેક યુગમાં ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં પડ્યું છે...

      (ગુજરાતી: ગુજરાતી સાહિત્ય) 1000 એ.ડી. માં શોધી શકાય છે, અને આ સાહિત્ય તે સમયથી આજ સુધી વિકસ્યું છે. શાસક રાજવંશના લગભગ કોઈ ઉત્તેજન ન હોવાને કારણે તે અનન્ય છે, તેના સંગીતકારો સિવાય.

         ગુજરાત વિધાનસભા, ગુજરાત સાહિત્ય સભા, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ એ ગુજરાતી સાહિત્યને પ્રોત્સાહન આપતી ગુજરાત આધારિત સાહિત્યિક સંસ્થાઓ છે.
ગુજરાતી સાહિત્ય એટલે ગુજરાતમાં અને વસતા ગુજરાતી મૂળના લોકો દ્વારા ગુજરાતી ભાષામાં રચવામાં આવેલું સાહિત્ય. ગુજરાતી ભાષાનો ઈતિહાસ આશરે ઈ.સ. ૧૦૦૦ની સાલ સુધી આંકી શકાય છે. ગુજરાતી ભાષા સમગ્ર ભારતમાં વિવિધ બોલીમાં બોલાતી અપભ્રંશ ભાષામાંથી વિકાસ પામી. તેની ખાસિયત એ છે કે સાહિત્યને તેના રચયિતા સિવાય કોઈપણ શાસકનો આશ્રય નહોતો તેમ છતાં તેનો વિકાસ થયો.
  
          ગુજરાતમાં વાણિજ્ય અને વ્યાપારના વિકાસને કારણે, હિંદુ અને જૈન ધર્મનું પ્રભુત્વ હોવાને કારણે અને મહારાજ સિદ્ધરાજ જયસિંહ, ચાલુક્ય વંશ (સોલંકી વંશ) અને વાઘેલા રાજપૂતો જેવા શાસકો દ્વારા સલામત સમાજની રચના થવાને કારણે ૧૧મી સદીમાં સાહિત્યનું સર્જન મોટા પ્રમાણમાં થયું. કાળક્રમે તે સાહિત્ય મુખ્ય ધારામાં આવ્યું અને સમગ્ર ગુજરાતની પ્રજામાં સ્વીકૃતિ પામ્યું તથા લોકપ્રિય બન્યું.
કાળક્રમે ગુજરાતી સાહિત્યમાં સર્જનો અને સાહિત્યપ્રકારોને લગતા સામાન્ય નિયમો ઘડાતા ગયા અને સર્જન થતુ ગયું. આજની તારીખમાં સ્થાપિત સાહિત્યનો ગુજરાત વિદ્યા સભા, ગુજરાતી સાહિત્ય સભા, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ જેવી સાહિત્યિક સંસ્થાઓ દ્વારા પ્રચાર પ્રસાર થાય છે...

📌 ઈતિહાસ

            કોઈપણ સાહિત્યના પ્રસાર અને પ્રચાર માટે શાસકોની નીતિ, લોકોની રહેણીકરણીની શૈલી અને સમાજનો વિશ્વવ્યાપી પ્રભાવ મહત્ત્વનો છે. બોલાતી ભાષા અને તેના પરથી રચાતા સાહિત્યમાં કાળક્રમે પરિવર્તન આવતું હોય છે. ગુજરાત અને સમગ્ર ઉત્તર ભારતમાં આશરે હજાર વર્ષ પહેલાં અપભ્રંશ ભાષાની વિવિધ બોલીઓ પ્રચલિત હતી. તે મૂળ પ્રાકૃત ભાષાનું સામાન્ય લોકો દ્વારા બોલવામાં વપરાતું રુપ હતું. લોકબોલી અને સ્થાપિત સાહિત્યની ભાષામાં થતા ફેરફારમાં સમયગાળાનું અંતર હોય છે. તેને ધ્યાનમાં લેતાં આશરે ઈ.સ. ૭૦૦ની આસપાસ લોકબોલી અપભ્રંશથી પ્રાથમિક ગુજરાતી તરફ આવી હતી. જ્યારે સાહિત્યને ત્યાં સુધી પહોંચતા આશરે બસો વર્ષ જેટલો સમય લાગ્યો.

📌 ગુજરાતી સાહિત્ય

👉પ્રાચીન સાહિત્ય (ઇ.સ. ૧૪૫૦ સુધી)

પ્રાગ-નરસિંહ યુગ (ઇ.સ. ૧૦૦૦ થી ઇ.સ. ૧૪૫૦)

રાસ યુગ

👉મધ્યકાલીન સાહિત્ય (ઇ.સ. ૧૪૫૦ – ઇ.સ. ૧૮૫૦)

નરસિંહ યુગ (ઇ.સ. ૧૪૫૦ થી ઇ.સ. ૧૮૫૦)

ભક્તિ યુગ

સગુણ ભક્તિ યુગ

નિર્ગુણ ભક્તિ યુગ

👉અર્વાચીન સાહિત્ય (ઇ.સ. ૧૮૫૦થી હાલ સુધી)

સુધારક યુગ અથવા નર્મદ યુગ (ઇ.સ. ૧૮૫૦-૧૮૮૫)

પંડિત યુગ અથવા ગોવર્ધન યુગ (ઇ.સ. ૧૮૮૫–૧૯૧૫)

ગાંધી યુગ (ઇ.સ. ૧૯૧૫–૧૯૪૫)

અનુ-ગાંધી યુગ (ઇ.સ. ૧૯૪૦-૧૯૫૫)

આધુનિક યુગ (ઇ.સ. ૧૯૫૫-૧૯૮૫)

અનુ-આધુનિક યુગ (ઇ.સ. ૧૯૮૫ – હાલ સુધી)

             ગુજરાતી સાહિત્યને મુખ્યત્ત્વે બે વિસ્તૃત શ્રેણીઓમાં વહેચવામાં આવે છે જે ગદ્ય અને પદ્ય છે. જેમાં પદ્યનો ઈતિહાસ આશરે ૬ઠ્ઠી સદી સુધીનો માનવામાં આવે છે. પદ્ય ધાર્મિક માન્યતાઓ અને ચૂકાદાઓ માટેનું મધ્યકાલીન ભારતમાં માધ્યમ હતું. તેના આધારે ગુજરાતી સાહિત્યનો ઈતિહાસ મુખ્યત્ત્વે ત્રણ વિભાગમાં વહેચાયેલ છે; પ્રાચીન (ઈ.સ. ૧૪૫૦ સુધી), મધ્યકાલીન (ઈ.સ. ૧૪૫૦ થી ૧૮૫૦) અને અર્વાચીન (ઈ.સ. ૧૮૫૦ પછીનો). જોકે ગુજરાતી સાહિત્યનો જે ગુજરાતી સંસ્કૃતિ પરનો મહત્તમ પ્રભાવ છે તે મુઝ્ઝફર વંશના સમયમાં થયો એમ માનવામાં આવે છે.
 
           પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન સાહિત્યને પ્રાગ નરસિંહ અને અનુ નરસિંહ એમ સમયકાળમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. કેટલાક નિષ્ણાતો આ સમયગાળાને રસયુગ, સગુણ ભક્તિ યુગ અને નિર્ગુણ ભક્તિ યુગમાં પણ વહેચે છે. આધુનિક સાહિત્યને સુધારક યુગ અથવા નર્મદ યુગ, પંડિત યુગ અથવા ગોવર્ધન યુગ, ગાંધી યુગ, અનુ ગાંધી યુગ, આધુનિક યુગ અને અનુ આધુનિક યુગમાં વહેચવામાં આવે છે. આ યુગો સમયકાળ અનુસાર વહેચવામાં આવ્યા છે પરંતુ યુગની શરુઆત અને અંત જે તે વર્ષથી જ થાય છે એવું ન ધારી શકાય. દરેક યુગના આગમન અને અંત આગામી અને પુરોગામી યુગ સાથે કેટલોક સમયકાળ સુધી સહાસ્તિત્વ ધરાવે છે...

📌 પ્રાચીન સાહિત્ય

👉પ્રાગ નરસિંહ યુગ (ઈ.સ. ૧૦૦૦ થી ૧૪૫૦)

સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસનમાં મુનિઓ દ્વારા અપાતી સૂચના

જૈન સાધુ અને વિદ્વાન હેમચંદ્રાચાર્યસુરિ એ પ્રાકૃત અને અપભ્રંશ ભાષાના વ્યાકરણના શરુઆતના નિષ્ણાતોમાંના એક હતા. અણહિલવાડ પાટણના ચાલુક્ય વંશના રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના કાળમાં તેમણે ગુજરાતી ભાષાના પાયાના સિદ્ધાંતો ગણાતા વ્યાકરણના નિયમોનું સર્જન કર્યું. આ નિયમોએ સંસ્કૃત અને અર્ધમાગધીના વિકૃત સ્વરુપમાંથી ગુજરાતી ભાષાના અપ્રભંશ વ્યાકરણનો પાયો રચ્યો. તેમણે પદ્ય માટે કાવ્યાનુશાસન, પ્રાકૃત અને અપભ્રંશ વ્યાકરણ માટે સિદ્ધહૈમ શબ્દાનુશાસન અને સ્થાનિક ઉદ્ભવ ધરાવતા શબ્દો માટે દેશીનામમાલા નામના પુસ્તકો લખ્યાં.

           ઈતિહાસકારો અને સંશોધકો સર્વાનુમતે એમ માને છે કે ગુજરાતી સાહિત્યમાં શરુઆતનું સર્જન જૈન લેખકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું. તે રાસ, ફાગુ અને વિલાસના સ્વરુપમાં લાંબા પદ્યલેખો તરીકે હતું જેમાં શૌર્ય, શૃંગાર અને કુદરતના વિષયો કેન્દ્રમાં હતા.
👉 શાલિભદ્રસુરિનું ભરતેશ્વર બાહુબલિ રાસ (ઈ.સ. ૧૧૮૫),
👉 વિજયસેનનું રેવંતગિરિ રાસ (ઈ.સ. ૧૨૩૫),
👉 અંબાદેવનું સમરારાસ (ઈ.સ. ૧૩૧૫) અને વિનયપ્રભાનું ગૌતમ
👉 સ્વામિરાસ (ઈ.સ. ૧૩૫૬) એ આ પ્રકારના સાહિત્યના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. આમ, જૈન સાધુઓએ બસો વર્ષના સમયગાળામાં સેંકડો રાસ અથવા રાસાઓનું સર્જન કરેલું છે. રાસાઓમાં મુખ્ય વિષયો પ્રકૃતિવર્ણન, શૃંગારરસિક ઋતુચિત્રો, જૈન આચાર્યો અને તીર્થંકરો, ઐતિહાસિક પાત્રોનાં ચરિત્રો હતા. રાસાઓનો મોટો સંગ્રહ આજની તારીખમાં જૈન ભંડારોમાં પાટણ, જેસલમેર, અમદાવાદ અને ખંભાત ખાતે હસ્તલિખિત સ્વરુપમાં ઉપલબ્ધ છે.
ફાગુ એ ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસભર્યા વસંતના સમયનું ચિત્રણ કરતું પદ્ય સાહિત્ય છે. તે જૈન સાધુઓની રચનાઓનો જ ભાગ છે પરંતુ તેમાં ધર્મને કેન્દ્રમાં નથી રખાયો. રાજશેખરનું નેમિનાથ ફાગુ (ઈ.સ. ૧૩૪૪) અને અજ્ઞાત સર્જકનું વસંત વિલાસ (ઈ.સ. ૧૩૫૦) આ પ્રકારના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. વસંત વિલાસ ચોર્યાસી કડી ધરાવે છે અને આ જ પ્રકારની શૈલી ધરાવતી ફાગુ નામની રચના છે. આમ, બંને સર્જનોની મળતી આવતી શૈલીને કારણે તે એક જ સર્જકનું કાર્ય હોવાની સંભાવના છે.
જૈનેત્તર કવિઓમાં અસાઇત ઠાકર સર્વોપરી સર્જક માનવામાં આવે છે. તેની મુખ્ય રચના ભવાઈ છે અને આશરે ૩૬૦ વેશોનું સર્જન કર્યું છે. તેને નાટ્યશાસ્ત્રને ગુજરાતી સાહિત્યમાં લાવવાનું શ્રેય અપાય છે. પ્રબંધન કાવ્યો જેમાં 
👉શ્રીધરનું રણમલ્લ છંદ (ઈ.સ. ૧૩૯૮), મેરુતુંગનું પ્રબંધચિંતામણિ,
👉પદ્મનાભનું કાન્હડદે પ્રબંધ (ઈ.સ. ૧૪૫૬) અને
👉ભીમનું સદયવત્સચરિત (ઈ.સ. ૧૪૧૦) મુખ્ય છે. સંદેશકરાશના સર્જક અબ્દુર રહેમાનને ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રથમ મુસ્લિમ સર્જક ગણવામાં આવે છે. બારમાસી પ્રકારના પદ્યનું સૌથી પ્રાચીન ઉદાહરણ વિનયચંદ્રનું નેમિનાથ ચતુષ્પાદિકા (ઈ.સ. ૧૧૪૦) છે.
આ યુગમાં કેટલાક ગદ્યરચનાનું પણ સર્જન કરાયેલ છે. આ સર્જનોમાં મુખ્ય વિષયો વ્યાકરણ, ભાષ્ય અને ધર્મ હતા. તેમાં તરુણપ્રભસૂરિનું બાલવબોધ (ઈ.સ. ૧૩૫૫) એ સૌથી પ્રાચીન ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે જેમાં ધર્મોપદેશને કેન્દ્રિય વિષય રખાયો છે.

         માણિક્યસુંદરનું ધાર્મિક શૃંગારને વિષય રાખીને કરાયેલ ગદ્યસર્જન પૃથ્વીચંદ્ર ચરિત પ્રાચીન ગુજરાતીનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે અને તેની શૈલી બાણભટ્ટના કાદંબરીને મળતી આવે છે. તે સિવાય સોમસુંદર (૧૩૭૪) અને મુગ્ધાવબોધ ઔક્તિક (૧૩૯૪) નોંધપાત્ર સર્જનો છે.
અમદાવાદ અને ખંભાતમાં ફલિત થયેલા વાણિજ્ય અને વ્યાપારને કારણે મનોરંજનની પ્રવૃત્તિની શરુઆત આ કેન્દ્રોમાં થઈ અને જૈન સાધુઓ, વાર્તાકારો, ભવાઈ અને કઠપૂતળીના ખેલોને કારણે સાહિત્યને નવું બળ મળ્યું.

©️®️🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....

Novel / નવલકથા

"ગુજરાતી સાહિત્યમાં નવલકથાનું મહત્વ" 

"If life were predictable it would cease to be life, and be without flavor." -Eleanor 

👉 નવલકથા એ ગદ્ય સાહિત્યનો એક પ્રકાર છે.

📌 પરિચય

           એમ માનવામાં આવે છે કે દુનિયાની સૌથી પ્રથમ નવલકથા જાપાની ભાષામાં ઇ. સ. ૧૦૦૭માં લખવામાં આવી હતી. આ નવલકથાનું નામ છે “ગેન્જીની વાર્તા”. આ નવલકથા મુરાસાકી શિકિબુ નામક એક મહિલા દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ નવલકથા ૫૪ પ્રકરણો અને આશરે ૧૦૦૦ જેટલાં પૃષ્ઠ ધરાવે છે. આ નવલકથામાં પ્રેમ તથા વિવેકની શોધ કરવા માટે નિકળેલા એક રાજકુમારની વાર્તા છે.

       1,000 વર્ષ પહેલાં લખાયેલું, જાપાની મહાકાવ્ય, "ટેલ ઓફ ગેનજી" ને ઘણીવાર વિશ્વની પ્રથમ નવલકથા કહેવામાં આવે છે.  હિકારુ ગેનજીના જીવન અને રોમાંસને પગલે, તે મુરાસાકી શિકીબૂ ​​નામની એક મહિલા દ્વારા લખવામાં આવી હતી.  વાર્તાનો અભૂતપૂર્વ વૈશ્વિક પ્રભાવ હતો;  1925 માં આર્થર વાલે દ્વારા અંગ્રેજી અનુવાદની સમીક્ષા બ્રિટીશ વોગમાં વર્જિનિયા વૂલ્ફ દ્વારા કરવામાં આવી.

        સૌથી તાજેતરનું અંગ્રેજી અનુવાદ મહાકાવ્ય 1,300 પૃષ્ઠ લાંબુ છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના જાપાની કલા અને સંસ્કૃતિના પ્રોફેસર મેલિસા મેકકોર્મિક કહે છે કે, આ એક "સાહિત્યનું સ્મારક કાર્ય" છે.

          “મુરસાકી શિકીબૂ ​​તેના સમયે એકદમ અપમાનિત સાહિત્યની સ્થિતિમાં લખતા હતા. કલ્પના એ શૈલીના પદાનુક્રમના નીચલા ભાગમાં હતી, ”મેકકોર્મિક સમજાવે છે.  પરંતુ તે કાલ્પનિક હોવા છતાં અને એક સ્ત્રી દ્વારા લખાયેલી હોવા છતાં, ધ ટેલ્સ ઓફ ગેનજી એવી ટૂર ડે ફોર્સ હતી કે “તેને ગંભીરતાથી લેવી પડી,” તેઓ કહે છે... 

📌 નવલકથાના પિતા !?

 👉હેનરી ફીલ્ડિંગ

          સર વોલ્ટર સ્કોટે હેનરી ફિલ્ડિંગને “અંગ્રેજી નવલકથાના પિતા” તરીકે ઓળખાવ્યા હતા અને આ વાક્ય સાહિત્યના ઇતિહાસમાં ફિલ્ડિંગનું સ્થાન દર્શાવે છે... 

    📌 સરળ શબ્દોમાં નવલકથા શું છે? 

 

          નવલકથા એક લાંબુ, કાલ્પનિક વર્ણન છે જે ઘનિષ્ઠ માનવીય અનુભવોનું વર્ણન કરે છે. આધુનિક યુગમાં નવલકથા સામાન્ય રીતે સાહિત્યિક ગદ્ય શૈલીનો ઉપયોગ કરે છે.

      📌 નવલકથા અને પુસ્તક વચ્ચે શું તફાવત છે? 

          જ્યારે કોઈ ચોક્કસ વિષય પર કોઈ પુસ્તકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તે માટે નિયત ગણતરી વિના કોઈ ચોક્કસ વિષય પર લખાય છે, ત્યારે નવલકથા એ વાર્તા અથવા વાર્તાઓ (ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહના કિસ્સામાં) ની એક પુસ્તક છે જે ચાલીસ હજાર શબ્દોથી ઓછી નથી. ... નવલકથાઓ માત્ર વાર્તાઓ ધરાવે છે અને વધુ કંઈ નથી.

👉 નવલકથાનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

             નવલકથા એ સાહિત્યિક ગદ્યમાં લાંબા કથાનું એક ભાગ છે.  કથા ગદ્ય મનોરંજન અને વાર્તા કહેવા માટે છે.  તે ઇવેન્ટ્સની સાંકળનું વર્ણન છે જેમાં અક્ષરોની ભૂમિકા, સેટિંગ અને અંતનો સમાવેશ થાય છે.  મોટાભાગના પ્રકાશકો, શૈલી પર આધારીત, 80,000 થી 120,000 શબ્દ શ્રેણીની નવલકથા પસંદ કરે છે.

          નવલકથા એ એક કાલ્પનિક વાર્તા છે જે વર્ણનાત્મક સ્વરૂપમાં કહેવામાં આવે છે અને તે પુસ્તક લંબાઈ છે... અસંખ્ય ભાષાઓમાં નવલકથાઓ અને અગણિત વિવિધ સ્વરૂપોમાં નવલકથાઓ છે અને કોઈપણ લાઇબ્રેરી, પુસ્તક સ્ટોર અથવા યાર્ડ વેચાણની મુલાકાત લેવાનું પરિણામ તમને નવલકથાઓના અગણિત ઉદાહરણો મળશે.

           યુરોપ ખંડની પ્રથમ નવલકથા સેર્વૈન્ટિસ દ્વારા લખવામાં આવેલી “ડોન ક્વિક્સોટ”ને માનવામાં આવે છે. આ એક સ્પેનીશ ભાષામાં રચાયેલી નવલકથા છે. આ ઇ. સ. ૧૬૦૫માં લખવામાં આવી હતી.

           નવલકથા નોંધપાત્ર લંબાઈ અને ચોક્કસ જટિલતાની શોધની ગદ્યની શોધમાં, જે કાલ્પનિક રીતે માનવીય અનુભવ સાથે કાર્ય કરે છે, સામાન્ય રીતે કોઈ ચોક્કસ સેટિંગમાં વ્યક્તિઓના જૂથને સમાવતી ઇવેન્ટ્સના જોડાયેલા ક્રમ દ્વારા.

         અંગ્રેજી ભાષાની પ્રથમ નવલકથા હોવાના દાવેદાર ઘણા છે. મોટા ભાગના વિદ્વાનો ઇ. સ. ૧૬૭૮માં જોન બુન્યાન દ્વારા લખવામાં આવેલી “દ પિલ્ગ્રિમ્સ પ્રોગ્રેસ”ને પહેલી અંગ્રેજી નવલકથા માને છે.

📌 સરેરાશ લંબાઈ

           40,000 શબ્દોથી વધુની એક વાર્તા સામાન્ય રીતે એક નવલકથા માનવામાં આવે છે.  જો કે, તે ટૂંકી બાજુ પર હશે, કારણ કે એક નવલકથાની સરેરાશ લંબાઈ આશરે 50,000-70,000 શબ્દોની આસપાસ હોય છે.  તેણે કહ્યું, જો તમારું પુસ્તક આશરે 40,000 શબ્દોનું છે, તો તમે સારી કંપનીમાં છો.

          ગદ્ય શૈલી અને લંબાઈ, તેમજ કાલ્પનિક અથવા અર્ધ કાલ્પનિક વિષય વસ્તુ, નવલકથાના સૌથી સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતાઓ છે. મહાકાવ્ય કવિતાના કાર્યોથી વિપરીત, તે તેની વાર્તાને શ્લોક કરતાં ગદ્યનો ઉપયોગ કરીને કહે છે; ટૂંકી વાર્તાઓથી વિપરીત, તે ટૂંકા પસંદગીને બદલે લાંબી વર્ણન કહે છે.

           ગદ્ય શૈલી અને લંબાઈ, તેમજ કાલ્પનિક અથવા અર્ધ કાલ્પનિક વિષય વસ્તુ, નવલકથાના સૌથી સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતાઓ છે. મહાકાવ્ય કવિતાના કાર્યોથી વિપરીત, તે તેની વાર્તાને શ્લોક કરતાં ગદ્યનો ઉપયોગ કરીને કહે છે; ટૂંકી વાર્તાઓથી વિપરીત, તે ટૂંકા પસંદગીને બદલે લાંબી વર્ણન કહે છે.

           ગદ્ય શૈલી અને લંબાઈ, તેમજ કાલ્પનિક અથવા અર્ધ કાલ્પનિક વિષય વસ્તુ, નવલકથાના સૌથી સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતાઓ છે. મહાકાવ્ય કવિતાના કાર્યોથી વિપરીત, તે તેની વાર્તાને શ્લોક કરતાં ગદ્યનો ઉપયોગ કરીને કહે છે; ટૂંકી વાર્તાઓથી વિપરીત, તે ટૂંકા પસંદગીને બદલે લાંબી વર્ણન કહે છે.

૧- સરસ્વતી ચન્દ્ર (ગોવર્ધન રામ ત્રિપાઠી)

૨- ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી (દર્શક)

૩- ગુજરાત નો નાથ ( ક.મા. મુન્શી)

૪- પ્રલય ( ર.વ. દેસાઈ)

૫- જન્મટીપ ( ઈશ્વર પેટલીકર)

૬- માનવી ની ભવાઈ ( પન્નાલાલ પટેલ)

૭- સાત પગલાં આકાશ માં ( કુંદનીકા કાપડિયા)

૮- અંગાર ( અશ્વિની ભટ્ટ)

૯- જડ ચેતન (હરકિસન મહેતા)

૧૦- અતરાપી ( ધ્રુવ ભટ્ટ)

📌 કરણ ઘેલો

ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ મૌલિક નવલકથા

👉 કરણ ઘેલો : 

        ગુજરાતનો છેલ્લો રાજપૂત રાજા એ નંદશંકર મહેતા દ્વારા લખાયેલ ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તે ૧૮૬૬માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. આ નવલકથા ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ મૌલિક નવલકથા છે. ૨૦૧૫માં આ પુસ્તકનો અંગ્રેજી અનુવાદ પ્રસિદ્ધ થયો છે.

📌 ઉદ્‌ગમ

        નંદશંકર મહેતા સુરતની એક અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં પ્રાચાર્ય (હેડમાસ્ટર) હતા. તે સમયે બોમ્બે પ્રેસીડેન્સીના બ્રિટિશ અધિકારીઓ સ્થાનિક ભારતીય લેખકોને શૈક્ષણિક પુસ્તકો લખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા હતા. પ્રથમ આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના નંદશંકર મહેતાએ જાતે લખી છે.

તેમણે ૧૮૬૩માં આ નવલકથા લખવાની શરૂઆત કરી, જે ૧૮૬૬માં પૂર્ણ થઈ. તેમના પુત્ર અને ચરિત્ર કથાકાર વિનાયક મહેતા અનુસાર નંદશંકર મહેતા ગુજરાતની કોઈ એક ઐતિહાસિક ઘટના પર આધારિત નવલકથા લખવા માંગતા હતા.

          તેમણે ચાંપાનેરની પડતી અને સોમનાથના ધ્વંસ ઉપર નવલકથા લખવાનો વિચાર કર્યો હતો, પણ છેવટે તેમણે ૧૨૯૮માં અલાઉદ્દીન ખીલજી દ્વારા ગુજરાત પર થયેલા આક્રમણનો વિષય પસંદ કર્યો. આ આક્રમણ પછી ગુજરાત પર મુસ્લિમ રાજકર્તાઓનું શાસન શરૂ થયું. આ હારને કારણે કરણ વાઘેલાને "ઘેલો" (મૂર્ખ) વિશેષણ મળ્યું. તેમણે પશ્ચિમ શૈલીમાં નવલકથા લખી હતી જેમાં તેણે વાર્તામાં વાર્તા વણી લેવાની સ્થાનીય શૈલીનો પ્રયોગ પણ કર્યો. તેમને ઇતિહાસમાં રસ હતો અને આ નવલકથા માટે ઘણા ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કર્યો. જેમ કે સ્થાનીય ઇતિહાસ, ચારણ કથાઓ, જૈન વૃત્તાંત, ફારસી સ્ત્રોતો વગેરે. ગુજરાતના ભાટ અને ચારણો ખીલજીનું આક્રમણ, માધવનું વેર, કરણ વાઘેલાની હાર અને પાટણનું પતન વિષયો ઉપર શ્રુત કથાઓ કહેતા. તે સાથે ઘણાં સમકાલીન જૈન વૃત્તાંતો જેમકે મેરુતુંગ લિખિત પ્રબંધચિંતામણી (૧૩૦૫), ધર્મારણ્ય (૧૩૦૦ અને ૧૪૫૦ વચ્ચે) અને જીનપ્રભસૂરિ રચિત તીર્થકલ્પતરુ આ હુમલાનો ચિતાર આપે છે.

             ઈ.સ. ૧૪૫૫માં પદ્મનાભ લિખિત મધ્યકાલીન કૃતિ કાન્હડદે પ્રબંધમાં પણ આ આક્રમણનો ઉલ્લેખ છે.

નંદશંકર મહેતાએ કરણ વાઘેલાની મૂળ વાર્તા અને અન્ય ઐતિહાસિક ઘટનાઓ રાસમાળા નામના ગ્રંથમાંથી લીધી હતી. આ ગ્રંથ ચારણ કથાઓ, ફારસી લખાણો, જૈન વૃતાંતો, ગુજરતના લોકસાહિત્ય આદિનો સંગ્રહ છે. આ ગ્રંથ એલેકઝાન્ડર કિનલોક ફાર્બસે દલપતરામની મદદ વડે ૧૮૫૬માં પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો. દિલ્હીમાં ઘટેલી ઘટનાઓ માટે તેમણે ખીલજીના રાજ કવિ અમીર ખુશરોના ફારસી લખાણો અને ઝિઆઉદ્દીન બાર્નીના લખાણોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. કરણ વાઘેલાના ખીલજી સાથેના બીજા સાથે યુદ્ધ અને તેની પુત્રી દેવળના અપહરણનો ઉલ્લેખ અમીર ખુશરોની કૃતિ મસનવી દેવલ દેવી ખીઝ્ર ખાનમાં મળી આવે છે. આ કૃતિ ઈશ્કિયા તરીકે પ્રચલિત છે. દેવળ દેવી અને ખીઝ્ર ખાનના પ્રેમની વાત ૧૬મીએ સદીના ઇતિહાસકાર ફેરીશ્તાએ પણ લખી છે.

📌 રૂપાંતરણ અને અનુવાદ

         આ નવલકથામાં એક લલિત છંદમાં કવિતા લખાઈ છે : "કરણ રાજ ! તું, ક્યાંહ રે ગયો; નગર છોડીને શીદને રહ્યો; કરમ ફૂટિયું, પ્રાણ જાય રે; સુખ સદા ગયું, હાય હાયરે". આ કવિતાને સંગીતબદ્ધ કરવામાં આવી હતી અને તે ખૂબ લોકપ્રિય થઈ હતી. આ નવલકથાના ૧૮૬૮ના પ્રકાશનના બે વર્ષ બાદ મુંબઈના પારસી થિયેટર ઓફ બોમ્બેએ તે પરથી નાટક રજૂ કર્યું : ગુજરાતનો છેલ્લો રાજા કરણ ઘેલો. આ નવલકથાનો મરાઠી અનુવાદ મરાઠી સામાયિક વિવિધ જણાંન વિસ્તારમાં ધારાવાહિક રૂપે પ્રસિદ્ધ થયો હતો. 

૧૯૨૪માં શ્રીનાથ પાટણકર દ્વારા બનાવાયેલ મૂંગી ફિલ્મ કરણ ઘેલો પણ આ નવલકથા પર આધારિત હતી.

૨૦૧૫માં તુલસી વત્સલ અને અબાન મુખર્જી દ્વારા આ પુસ્તકનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો અને પેંગ્વીન બુક્સ ઇન્ડિયાના વાઇકિંગ પ્રકાશન વિભાગ દ્વારા તેનું પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું.

📌 વારસો

          આ વાર્તા ગુજરાતી જનમાનસ પર ટકી રહી છે. તેને ગુજરાતી ભાષાની કાલ્પનિક ઐતિહાસિક નવકકથાની આધારશિલા માનવામાં છે. આ પુસ્તકને ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓમાં પાઠ્યપુસ્તક તરીકે શીખવાડવામાં આવતું હતું. આ વિષયને આધારે ચંદ્રવદન મહેતાએ સમ્ધ્યાકાળ નામનું નાટક લખ્યું. આ વિષયને આધારે મહાગુજરાત આંદોલન સમયે બે નવલકથાઓ રચવામાં આવી હતી: કનૈયાલાલ મુનશી લિખિત ભગ્નપાદુકા (૧૯૫૫) અને ધૂમકેતુ રચિત રાય કરણ ઘેલો (૧૯૬૦). ગુજરાતની પ્રાદેશિક ઓળખના મૂળ શોધવા માટે વિદ્વાનો આ નવલકથાનો અભ્યાસ કરે છે... 

©®Pro.Dr.Vaibhavi Trivedi 

👉Image courtesy : Google 

👉Divinity35.com 

👉 Vaibhavitrivedi96@gmail.com