64 Yogini temple

 

 

 

    Writer : Prof.Dr. Vaibhavi Trivedi 

મિત્રો આજે મારી સાથે સફર કરો yogini મંદિર ની... ભારતમાં 5 યોગિની મંદિર છે. જેમાં ઘણાખરા ખૂબ ધ્વસ્ત થઈ ગયા છે. 

              ચૌસઠ યોગિની મંદીર કે જેને એકાત્તર્સો મહાદેવ મંદીર પણ કહેવાય છે. તે 11મી સદીમાં બનેલું હિંદુ મંદિર છે, જે મધ્યપ્રદેશના મુરૈના જિલ્લામાં આવેલુ છે.  આ  તંત્રવિદ્યાની યુનિવર્સિટી તરીકે જાણીતુ હતું અને સાથે જ ખાસ વાત કે દેશનું સંસદ ભવન પણ તેની રચનાથી પ્રભાવિત થઈને બનાવવામાં આવ્યું છે, 1920 માં બ્રિટિશ આર્કિટેક્ટ એડવિન લ્યુટિઅન્સએ આ મંદિરને પાયા તરીકે ગણીને દિલ્હીમાં સંસદ ભવન બનાવ્યું હતું.

           

           આ મંદિરનું નિર્માણ ક્ષત્રિય રાજાઓએ 1323માં કરાવ્યું હતું. આ મંદિરનું નિર્માણ વૃત્તિય ક્ષેત્રમાં કરવામાં આવ્યું છે અને તેમાં 64 ખંડ છે. આ મંદિરના દરેક ખંડમાં એક શિવલિંગ સ્થાપિત છે સાથે જ તેના ગર્ભગૃહમાં એક મોટુ શિવલિંગ સ્થિત છે. આ મંદિર 101 સ્તંભો પર ટકેલુ છે.

આ ભારતના બીજું એક સૌથી પૌરાણિક ચૌસઠ (64) યોગિની મંદિરોમાંનું એક છે જેમાં મંદિરમાંથી ફક્ત એક જ યોગિની ગાયબ છે. ભારતના અન્ય મંદિરોની તુલનામાં આ ખૂબ જ નાનું મંદિર છે. તે ભુવનેશ્વરથી કોણાર્ક સુધીના ઓછા મુસાફરીવાળા રસ્તા પર આવેલું છે તેથી ત્યાં જવા માટે કોઈ જાહેર પરિવહન ઉપલબ્ધ નથી કારણ કે કોઈ નિયમિતપણે ત્યાં મુસાફરી કરતું નથી અને તેથી ત્યાં જવા માટે ખાનગી ટેક્સી અથવા કાર ભાડે લેવાની ફરજ પડે છે. મંદિર તરફ જવા માટે ઘણા બધા રસ્તાના ચિહ્નો નથી તેથી વારંવાર પૂછવું વધુ સારું છે જેથી તમે ત્યાં પહોંચવાનો સાચો રસ્તો ચૂકી ન જાઓ. ભારતીય પુરાતત્વીય સોસાયટીના રખેવાળ પણ છે જે એક મહાન માર્ગદર્શક પણ છે અને તેઓ વિવિધ યોગીનીઓના નામ અને તેમના વાહન (પ્રતીકાત્મક વાહનો) સમજાવે છે જેથી તેમને ઓળખવામાં સરળતા રહે. આ મંદિર વિશે એક નાનું પુસ્તક તેમની પાસે રૂ. 150 માં વેચાણ માટે ઉપલબ્ધ છે. જો તમને કલા, ઇતિહાસ અને સ્થાપત્યમાં રસ હોય તો આ મંદિરની મુલાકાત લેવા યોગ્ય છે.

             પ્રાચીન કાળમાં ગણિકાઓ કલા અને વિદ્યા બાબતે ખૂબ નિપુણ હતી. તેથી કહી શકાય કે પુરૂષપ્રધાન સમાજમાં સ્ત્રીઓ માટે ઊંચેરું સ્થાન આપવું શકય નહીં હોય, બ્રિટિશ શાસકોએ આ આઝાદ મહિલાઓને વર્ચસ્વ જમાવવા ન દીધું. 

એક હજાર વર્ષ પહેલાં નર દેવતાઓનાં મંદિરો બન્યાં ન હતા તેથી તે સમયના પુરોહિત અને અંગ્રેજોએ મળીને પુરુષ પ્રાધાન્યતા અને નૈતિકતા વાદની ધારણાઓને મહત્વ આપ્યું. 

👉 કદાચ આ મંદિરો અને પ્રથા નષ્ટ થવાનું કારણ બ્રહ્મચારી પુરુષોના વર્ચસ્વ ધરાવતા આશ્રમોનો દબાવ પણ હોઈ શકે છે..!!

👉 કદાચ મુસ્લિમ આક્રમણકારીઓનાં લીધે પણ હોય શકે!! 

👉 અંગ્રેજોની જોહુકમીમાં આ સ્ત્રીઓ નડતર રૂપની ધારણા પણ છે... આપણે ફક્ત કલ્પનાઓ જ કરી શકીએ..... 

તંત્રવિદ્યાના મુખ્ય ગ્રંથોમાંનો એક, બ્રહ્માંડ પુરાણ કહે છે કે જે કોઈ પુરાણના રહસ્યો જાહેર કરશે તેને યોગીનીઓ દ્વારા શાપિત કરવામાં આવશે. બીજું, જ્ઞાનવર્ણ તંત્ર, તેનાથી આગળ વધીને ઉમેરે છે કે જે કોઈ પણ અજ્ઞાનીઓને તંત્રના રહસ્યો કહેશે, તે યોગીનીઓનો ખોરાક બનશે!

સ્ત્રી યોગીને શું કહેવાય છે?

યોગી શબ્દનો અર્થ ટેકનિકલી પુરુષ છે, અને યોગિની શબ્દ સ્ત્રી સાધકો માટે વપરાતો શબ્દ છે. આ બંને શબ્દો આજે પણ તે જ અર્થો સાથે ઉપયોગમાં લેવાય છે, પરંતુ યોગી શબ્દનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે યોગના પુરુષ અને સ્ત્રી બંને સાધકો અને કોઈપણ ધર્મ અથવા આધ્યાત્મિક પદ્ધતિ સાથે સંબંધિત ધ્યાન પ્રથાઓનો સંદર્ભ આપવા માટે થાય છે.

૬૪ સિદ્ધિઓ શું છે?

દરેક દિશામાં 8 યોગિનીઓ ફેલાયેલી છે, દરેક યોગિની માટે એક સહાયક યોગિની હોય છે, ગણતરી મુજબ દરેક દિશામાં 16 યોગિનીઓ હોય છે, તેથી 4 દિશામાં 16 × 4 = 64 યોગિનીઓ હોય છે. ૬૪ યોગીનીઓને ૬૪ તંત્રોના પ્રમુખ દેવતાઓ માનવામાં આવે છે. જો કોઈને એક પણ દેવીનો આશીર્વાદ મળે, તો તેની સાથે સંબંધિત તંત્ર સિદ્ધ માનવામાં આવે છે.

વ્યક્તિગત આત્મા (જીવ) ને આકર્ષિત કરવા માટે ઉપભોગના ચોસઠ સાધનો છે. ચોસઠ જીવોમાં વિભાગો (કળાઓ) છે; જીવના ચક્રોના ચોસઠ ખંડ છે; ચોસઠ; જ્યાં શિવ-શક્તિનો વાસ છે.

૬૪ પવિત્ર યોગિની દેવીઓ

પ્રાચીન તાંત્રિક પરંપરાની તપાસ કરતા જાણવા મળે છે કે આઠ નંબરને વિશેષ પવિત્રતા આપવામાં આવી છે. પ્રગટ બ્રહ્માંડના આઠ માતૃબળો (તત્વો), ચાર મુખ્ય અને ચાર મધ્યવર્તી બિંદુઓ (દિગ્બંધો) ધરાવતી આઠ દિશાઓ, આઠ ચમત્કારિક યોગિક શક્તિઓ (અષ્ટ સિદ્ધિઓ), યોગના આઠ "અંગો" (અષ્ટાંગ), દૈવી માતાના આઠ સ્વરૂપો (અષ્ટ માતૃકાઓ) કેટલાક ઉદાહરણો છે. દ્રવિડિયન સિંધુ ક્ષેત્રમાં આર્યોના સ્થળાંતર પછી, દ્રવિડિયનો માટે પવિત્ર આઠ નંબર, આર્યો માટે પવિત્ર ૧૦૦ અને ૧૦૦૦ નંબરો સાથે ભળી ગયો. આમ, તેઓએ પવિત્ર સંખ્યાઓ 108 અને 1008 બનાવી, જે તે પ્રાચીન સમયથી આપણી પાસે આવી છે.

પવિત્ર ભારતમાં પાંચ યોગિની મંદિરો છે જે સદીઓથી વિવિધ સ્તરે ટકી રહ્યા છે. બધાને ઇરાદાપૂર્વક અને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તંત્રની શક્તિશાળી તકનીકો દ્વારા ઉત્પન્ન થતી મૂળ ઊર્જા તે દરેકમાં રહે છે. ભારતના દરેક યોગિની મંદિરમાં એક અનોખી શક્તિનો સમૂહ છે. કોઈ એક સરખું નથી હોતું. આ ચોસઠની ઓળખ મંદિરો અને સાહિત્ય બંનેમાં અલગ અલગ છે. 

આ મંદિરને તાંત્રિક યુનિવર્સિટી કહેવામાં આવે છે
ચૌસથ યોગિની મંદિરને ભારતના સૌથી પ્રખ્યાત તાંત્રિક સ્થળોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. ચૌસથ યોગિની મંદિર તાંત્રિક સાધના અને યોગિની પૂજાનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. અહીં ભક્તો તંત્ર વિદ્યાનું ઊંડું ધ્યાન કરતા હતા અને યોગિનીઓની ઉપાસના દ્વારા આધ્યાત્મિક શક્તિ પ્રાપ્ત કરતા હતા. તંત્ર સાધનામાં આ મંદિરનું વિશેષ મહત્વ માનવામાં આવે છે. આ મંદિરને તાંત્રિક વિશ્વવિદ્યાલય તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. પહેલાના સમયમાં લોકો અહીં દૂર દૂરથી તંત્ર-મંત્ર શીખવા આવતા હતા.

મંદિરના 64 રૂમમાં 64 શિવલિંગ અને 64 યોગિનીઓ છે.
એવું માનવામાં આવે છે કે ચૌસથ યોગિની મંદિર 1323 એડી માં બનાવવામાં આવ્યું હતું અને રાજપૂત રાજાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરમાં 64 રૂમ છે અને આ તમામ 64 રૂમમાં ભગવાન શિવનું ભવ્ય શિવલિંગ સ્થાપિત છે. આ મંદિર ગોળાકાર માળખું ધરાવે છે. આ મંદિરની રચના સંસદ ભવન જેવી છે. મંદિરની મધ્યમાં ખુલ્લો મંડપ છે. આ મંડપમાં ભગવાન શિવનું ભવ્ય શિવલિંગ પણ સ્થાપિત છે. આ પેવેલિયનની આસપાસ 64 રૂમ બનાવવામાં આવ્યા છે. એવું માનવામાં આવે છે કે અહીંના દરેક રૂમમાં શિવલિંગની સાથે યોગીનીની મૂર્તિ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. એટલે કે અહીં 64 શિવલિંગની સાથે 64 યોગિનીની મૂર્તિઓ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેમાંથી કેટલીક મૂર્તિઓ હવે ચોરાઈ ગઈ છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તંત્ર સાધના માટે 64 યોગિનીઓની મૂર્તિઓ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

👉 શિલ્પ સ્થાપત્યમાં યોગિની 

               અસુરો સાથેના મહાકાવ્ય દરમિયાન દેવી દુર્ગા દ્વારા છઠ્ઠા ચાર યોગિનીઓના સંદર્ભમાં, ભારતમાં ચાર મુખ્ય અસ્તિત્વમાં યોગિની મંદિરો છે, ઓડિશામાં બે અને મધ્યપ્રદેશમાં બે.  યોગિની મંદિરોમાં જોવા મળતા ચિહ્નો સમાન નથી.  જ્યારે રાણીપુર ઝરીઆલ મંદિરમાં, છબીઓ અને શિલ્પો નૃત્યની મુદ્રામાં છે, હીરાપુર યોગિની મંદિરની બધી છબીઓ તેમના વહન અને સ્થાયી મુદ્રામાં છે.  જે હીરાપુર ચૌસાત મંદિરની મુલાકાત લે છે તે 64 યોગિનીઓને જોઈ શકશે.

 👉 મેટ્રિક્સ સાથે મૂંઝવણ

 

                સંસ્કૃત સાહિત્યમાં યોગિનીઓ દુર્ગાની સેવીકાઓ છે જ્યારે તે શુભ અને નિશુમ્ભ રાક્ષસો સામે યુદ્ધ ચલાવતા હતા.  સિધ્ધાંત યોગીનીઓ ઘાટથી ઓળખાય છે.  અન્ય યોગિનીઓ આ માતૃકીઓમાંથી જન્મે છે.  પરંપરા મુજબ, કુલ 8 માતૃકીઓમાંથી 64 યોગીનોનું વ્યુત્પન્ન થયું હતું.  આઠ યોગિનીઓ સાથે સંકળાયેલા એક જ ઘાટના પરિણામે કુલ 61 જેટલા યોગિનીઓ છે.

             ચારુહસ્થી, ચૌસંત અથવા ચૌસતી એટલે કે ચોસઠ એટલે કે 64 યોગિનીઓનો ઉલ્લેખ.  આ 9 મી સદીની રહસ્યવાદી સ્ત્રી સંપ્રદાય હતી.  એવી લોકપ્રિય માન્યતા છે કે યોગિનીઓની ઉત્પત્તિ આદિવાસી અથવા આદિવાસી લોકોની વૈવિધ્યપૂર્ણ પરંપરાઓમાં થઈ હતી.  તેઓએ  દેવીઓની પૂજા કરી.  સ્કંદ પુરાણમાં તેનો યોગીની, ડાકિની, શક્તિ અથવા ભૈરવી તરીકે વિવિધ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.  ડાકીની એ એક શબ્દ છે જેનો ઉપયોગ ‘આકાશ નર્તક’, સ્ત્રી સંદેશવાહક અથવા અલૌકિક ક્ષમતાઓવાળા પરિચરના ગુપ્ત તંત્રના વિવિધ સ્વરૂપોની પ્રેક્ટિસ માટે કરવામાં આવે છે... 

             પાછળથી, યોગીની શબ્દ, ચંડી પુરાણમાં વપરાય છે, તે દેવી, સર્વોચ્ચ દેવીના સ્વરૂપનો ઉલ્લેખ કરે છે.  પ્રત્યેક યોગિનીને દેવીના શરીરના અલગ ભાગ તરીકે જોવામાં આવતી.  7 મી સદીની આસપાસ, માન્યતા શક્તિ સંપ્રદાય અને તાંત્રિકરણ સાથે ભળી ગઈ હોવાનું લાગે છે.  બૌદ્ધ પરંપરામાં ડાકીની શબ્દ હજી પણ યથાવત્ છે.  સાહિત્યમાં તે મેલીવિદ્યા, ચૂડેલ અથવા તો ભૂતનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે.  એવું કહેવામાં આવે છે કે તેઓ સંધ્યા ભાસ તરીકે ઓળખાતા ગુપ્ત સંચાર સાથેની એક ગુપ્ત સંસ્થા હતી.

               સંપ્રદાયનો હેતુ અલૌકિક શક્તિઓનો વિકાસ કરવાનો હતો.  તેઓ પોતાને માતા દૈવીના સેવક માનતા હતા.  તેઓ સ્વભાવમાં ભક્તિભાવના હતા.  એવું કહેવામાં આવે છે કે તેમની પાસે અલૌકિક ક્ષમતાઓ હતી.  આ યોગિનીઓ કાલિ અને ભૈરવીની વિનાશક શક્તિઓનો ઉપયોગ કરીને કાળી તાંત્રિકમાં જોડાયેલી છે પરંતુ તે ભાગ્યે જ તેમને ડાકણ બનાવે છે!  સદ્દાક અથવા અપૂર્ણાક પદાર્થ લાભ માટે પંચભુતોને નિયમિત કરવા અને વિનાશક શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરવા માટે શરીર અને મનને નિયંત્રિત કરવાની ઇચ્છા રાખે છે.  તેમની પૂજાનું કેન્દ્રિય તત્ત્વ ભૈરવી, કાલી અને શિવ ભૈરવ હતા.  તેઓએ હકારાત્મક ધ્યેય સાથે કાલી અથવા ભૈરવીની વિનાશક શક્તિઓનો ઉપયોગ કર્યો... 

 👉 ચોસઠ:

            સંખ્યા 64 જેટલી વિવિધ સિદ્ધાંતો છે. પરંતુ તેઓ  64 અથવા  65 અને તે પણ સંપૂર્ણ 1 તરીકે ગણવામાં આવે છે. 64  નંબર માનવ શરીરના કરંટ અથવા પવનને અનુત્પાદક વલણના પ્રકાર તરીકે જોડે છે.  જાદુઈ શક્તિ મેળવવા માટે તાંત્રિક વિધિઓ અને અંકશાસ્ત્રમાં 64 નો રહસ્યવાદી ઉપયોગ પણ છે.  માતરિકાઓ દેવીના પાસા છે.  અષ્ટ મેટ્રિક્સ એ આઠ માતા છે જેઓ તેમના આઠ પરિચારકો સાથે આવે છે.  સપ્ત માતૃકીઓ સાત માતા છે.  દરેક જૂથની અગ્રણી દેવી સાથે, તેને આઠ જૂથમાં 64 યોગીની ગણતરી કરવામાં આવે છે.

 👉 તાંત્રિક ઉપાસના:

         યોગિની ઉપાસનામાં, તાંત્રિક પ્રતીક ચક્ર છે, જેમાં ચક્રમાં 64 પ્રવક્તા છે.  દરેક વક્તા માતા દેવીના યોગિની સ્વરૂપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.  બૌદ્ધ કલાચક્ર તાંત્રિક પ્રણાલીમાં, નાભિ ચક્ર અથવા ઉત્તેજનાનું વ્હીલ, 64 ચેનલો એ ભાષણ મંડલાની 64 દેવીઓ છે.  કૈલા માર્ગ તાંત્રિક પ્રણાલીમાં, આઠ પાંખડીવાળા આઠ ચક્ર તે કમળ મત્સ્યેન્દ્રનાથે શીખવ્યું હતું.

         કૈલા માર્ગ સિદ્ધો કાશ્મીરી શિવ ધર્મનો એક પેટા સંપ્રદાય હતો.  મત્સ્યેન્દ્રનાથને તંત્રની કૈલા શાળાનો પૂર્વજ કહેવામાં આવે છે.  ભૈરવી તેમના ગુસ્સે ભરાયેલા સ્વરૂપમાં ભૈરવ ચક્ર તરીકે ઓળખાય છે.  મત્સ્યેન્દ્રનાથને આભારી કૈલાજ્ઞાનનિર્નાયના 9th મા અધ્યાયમાં 64 યોગીઓ કામ-રૂપ છે એમ જણાવે છે.  આનો અર્થ થાય છે ઇચ્છા સ્વરૂપ, આ વાસ્તવિકતાનો સંદર્ભ આપવાની એક રીત જ્યાં સ્વરૂપો ઇચ્છાથી જન્મે છે... 

         દેખીતી રીતે સિધ્ધોના સંધ્યા ભાસમાં, આ શબ્દ માદા અંગ - ત્રિકોણ અથવા ત્રિકોણને પણ સૂક્ષ્મ શરીરના મૂળધારા અથવા મૂળ ચક્રને દર્શાવવા માટે વપરાય છે.  સિધ્ધાના સ્વરૂપમાં વરદાન આપવા માટે નિવાસી યોગિનીને પ્રેરિત  64 પાંખડીઓ પ્રત્યેકનું મનન કરવાથી.  કૈલા પરંપરામાં, શારીરિક પૂર્ણતાના રહસ્યો  64 ગણો જટિલ મેટ્રિક્સમાં છે.  સાધના અથવા ધાર્મિક વિધિમાં 5 'મ'નો સમાવેશ થાય છે: 

મત્સ્ય - માછલી, 

મમસા - માંસ, 

મુદ્રા - અનાજ, 

માદ્યા - આલ્કોહોલિક પીણું અને 

મૈથુના - જાતીય સંભોગ.  

મૈથુના અહીં સામાન્ય રીતે ગેરકાયદેસર હોય છે;  તેથી તંત્ર ખોટી રીતે કાળા જાદુને આભારી છે.  

          વ્યાપક સંદર્ભમાં યોગિનીઓ એવી સ્ત્રીઓ છે જે યોગનો અભ્યાસ કરે છે.  તેમાંના કેટલાક પાસે તેમની પ્રજનન શક્તિઓના આંતરિકકરણ દ્વારા વૃદ્ધત્વ પ્રક્રિયાને આગળ વધારવા જેવી અલૌકિક શક્તિઓ છે.  ઉર્ધ્વ-રેટાસ એ બીજ બળની ઉપરની રીફાઇનમેન્ટ છે.  ઘણી મહિલાઓએ તેમની સ્ત્રી શક્તિઓ દ્વારા આધુનિક યોગ આસનો અને ધ્યાન પરંપરામાં નિપુણતા પ્રાપ્ત કરી છે.  શક્તિમાં, સૃષ્ટિની દંતકથાઓ તેમના કેન્દ્રમાં દૈવી સ્ત્રીની મૂર્તિ રાખે છે, તે દૃષ્ટિકોણ લઈને કે કોસ્મોસ અથવા ક્રોકોઝમનું સ્વરૂપ માનવ શરીર અથવા માઇક્રોકોઝમમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે અને તે જીવનદાન આપનાર સ્ત્રી છે.  શકિતની માન્યતામાં તે તે સ્ત્રી છે જે મૂલાધાર ચક્રને જાગૃત કરી શકે છે, તે કુંડલિની શક્તિની શક્તિ પ્રજનન અને લૈંગિકતા દ્વારા છે જ્યારે પુરુષોને તે ક્રિયા યોગ દ્વારા પ્રાપ્ત કરવું આવશ્યક છે.

            તંત્ર યોગમાં, મહાવિદ્યા, દસ વિઝ્ડમ દેવીઓ, યોગિની સ્વભાવ અને વર્તન માટેના નમૂનાઓ તરીકે સેવા આપે છે.  ભૈરવી મૂલાધરા અથવા રૂટ ચક્રમાં વસે છે, અને તે કુંડલિની સમાન છે.  ભૈરવી તંત્રની સફળ અભિલાષાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.  આમ ભૈરવી પદવી કોઈ કુંડલિની તંત્ર યોગિનીને આપવામાં આવી છે.  તે અનુમાન કરે છે કે યોગિની ભયથી બહાર છે.  હથ-યોગ-પ્રદિપિકામાં, ભૈરવીસ યોગિનીઓ છે જેમણે તેમના જનન ઉત્સર્જન અથવા તેમના રજને બચાવી લીધા છે અને બિંદુ છે, જે પુરુષ વીર્યને વજરોલી-મુદ્રા કહેવામાં આવે છે.  તેનો વિપરીત યોગીઓ દ્વારા અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.

             શિલાલેખો 16 મી સદીમાં ડાકીની વિધિઓ સારી રીતે દર્શાવે છે.  પરંતુ સંપ્રદાય ઓછો થયો હોય તેવું લાગે છે અને મંદિરો ત્યજી દેવાયા છે.  યોગિની મંદિરો જર્જરિત હાલતમાં છે અને ઉપેક્ષિત છે.  આ હીરાકુડ, રાણીપુર ઝારાલ, જબલપુર નજીક અને ફેરાઘાટ અને ખજુરાહોમાં જોવા મળે છે.  તેઓ ડરામણા હોવાનું કહેવાય છે, ખાસ કરીને ખજુરાહોમાં એક જે પ્રવાસીઓને આકર્ષિત પણ કરતું નથી.  શિલ્પો અકબંધ છે.  તે સંપ્રદાયની માન્યતા હતી કે સેક્સ એ આત્મ-શોધનો માર્ગ નથી અને કોઈ પણ શિલ્પકૃતિ શૃંગારિક નથી.

 👉 હિરાપુર:

               હીરાપુર ખાતેનું પ્રાચીન યોગિની મંદિર ફક્ત 1953 માં જ મળી આવ્યું હતું. અહીં, યોગીનીની મુખ્ય દેવી મહામાયા હતી, જેનો ઉલ્લેખ દેવી ભાગવતમમાં કરવામાં આવ્યો છે.  તે એક હાઇપેથ્રલ અથવા છત વગરનું મંદિર છે.  જ્યારે લોકો દેવ-દેવોની તકોમાં છે ત્યારે પ્રમુખ દેવતા મહામાયાને હજી પણ નિયમિતપણે લાલ કાપડ અને સિંદૂરથી શણગાર કરવામાં આવે છે.  મહામાયા અથવા મહાન ભ્રાંતિ પણ બુદ્ધનું નામ છે.  કાલી અને ભૈરવી વચ્ચેનો તફાવત એ છે કે ભગવાન શિવ ભૈરવીના જીવનસાથી તરીકે ખૂબ જ ક્રોધિત છે, પરંતુ તેમનો ક્રોધીપૂર્વક સ્વભાવ કાલીના પતિ તરીકે એટલો જબરદસ્ત દેખાતો નથી.  આથી તે એક કલ્પના લાવે છે કે ભૈરવી આ રીતે માતા દૈવીનું ઉગ્ર સ્વરૂપ છે.

             યોગિનીઓની આઇકોનોગ્રાફી એક જગ્યાએ જુદી છે.  હરિપુરમાં, યોગિની દેવતાઓ, કાળા કલોરિટથી સરસ રીતે કોતરવામાં આવી છે, દરેક સ્વરૂપ અથવા રૂપા તેના સ્વયંભૂ કમરપટ્ટી દ્વારા તેના હિપ્સની આજુબાજુ બાંધવામાં આવતી કિલ્ટ અથવા સ્કર્ટ પહેરતી સ્વૈચ્છિક સ્ત્રીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.  પટ્ટા ઉપરાંત, તે અન્ય સાત પ્રતીકાત્મક આભૂષણો પહેરે છે: કડા, આર્મલેટ, એંકલેટ, ઇઅરિંગ્સ, ગળાનો હાર, માળા અને માથાનો મુગટ તેમની હેરસ્ટાઇલમાં એકદમ સામાન્ય શામેલ છે જે એક બાજુમાં વાળવામાં આવેલ ક્લસ્ટર અથવા બન છે, અથવા તો કડક સરકર્લ્સનો કોરોનેટ.  કેટલાકને યોદ્ધાઓ અથવા શરણાગતિ અને તીર સાથે શિકાર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, તો કેટલાક પૈડાંની જોડી પર સંતુલન રાખે છે અથવા ડ્રમ વગાડે છે.  મોટાભાગના બે હાથ હોય છે પણ થોડા પાસે ચાર હોય છે.

            હીરાપુરમાં યોગીનીઓ છે બહુરૂપા, તારા, નર્મદા, યમુના, શાંતિ, વરુણી, ક્ષેમંકરી, આઈન્દ્રિ, વરાહી, રણવીરા, વનરા-મુળી, વૈષ્ણવી, કલારત્રી, વૈદ્યરૂપ, ચરચિકા, બેતાલી, કૃષ્ણમસ્ત્રી, વૃશ્વહાના, ગવલાકામીના  સરસ્વતી, બિરૂપા, કૌવેરી, ભાલુકા, નરસિમ્હી, બિરાજા, વિકટન્ના, મહાલક્ષ્મી, કૌમારી, મહા માયા, રતિ, કરકરી, સરપશ્ય, યક્ષિની, અઘોરા, ભદ્રકાળી, વિનાયકી, વિન્દ્ય બાલિની, વીરા કુમારી.  મહેશ્વરી, અંબિકા, કામિયાની, ઘાટાબારી, સ્તુતિ, કાલી, ઉમા, નારાયણી, સમુદ્ર, બ્રાહ્મણ, જ્વાલા મુખી, અગ્નિયે, અદિતિ, ચંદ્રકંતી, વાયુબેગા, ચામુંડા, મુરતી, ગંગા, ધૂમાવતી, ગાંધારી, સર્વ મંગલા, અજિત, સૂર્યા પુત્રી  વીણા.

                 ડાકિનીના વહાણા અથવા માઉન્ટમાં માછલીઓ, પોપટ, કાચબા, દેડકા, સાપ, વીંછી, ઉંદર જેવા પ્રાણીઓ શામેલ છે, જ્યારે કેટલાક તેમના પગ પર શિરચ્છેદ કરેલા પુરુષ માથા, તીરંદાજ અથવા અન્ય રજૂઆત સાથે દેખાય છે.  ડાકનીઓમાંના કેટલાકમાં પ્રાણીના ચહેરા હોય છે.

               યોગિની મંદિરોમાં દેવી ભયાનક ચામુંડા તરીકે પણ પ્રગટ થાય છે.  તેણી એક લાશ પર ઉભેલાનું સ્વરૂપ ધરાવે છે.  શિર છેદન એક મૃત શરીરના શિરચ્છેદ કરવાનો પ્રતીકાત્મક સમારોહ છે.  આ ધરતીની ઇચ્છાઓથી અલગ થવાનું અંતિમ પ્રતીક છે.  યોગિનીઓ જીવંત માણસો અથવા માનવ બલિદાનને નુકસાન પહોંચાડતી નથી કારણ કે તે લોકપ્રિય રીતે લાંછન લાગે છે.  તેઓએ તેમની ધાર્મિક વિધિઓ પછી ભવ્ય અંતિમ સંસ્કારના બદલામાં ગરીબ પરિવારો પાસેથી શબ માંગવા માટે જાણીતા છે.  શક્તિ ભક્તિ ચળવળના પ્રેમને આત્મજ્ઞાનના શ્રેષ્ઠ માર્ગ તરીકે દર્શાવતા, આ પ્રથા સંપ્રદાયની સાથે મળીને મરી ગઈ હોય તેવું લાગે છે....

 

👉 📌 સંદર્ભ સૂચિ :- મૂળ સંગ્રહીત પુસ્તકો, ન્યુઝપેપર અને ત્યાંનાં પ્રવાસ દરમિયાનની એકઠી કરેલી માહિતીઓ દ્વારા ઉપલબ્ધ... 

👉  📌 Photo courtesy :- Wikipedia

©® Prof.Dr. Vaibhavi Trivedi

  👉 Divinity35.blogspot.com 

👉Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....

'Streebodh' is the first magazine for women

સ્ત્રીઓ માટેનું સૌથી પહેલું સામાયિક  ‘સ્ત્રીબોધ’ જેના તંત્રી પૂતળીબાઈ કાબરાજી તો હેમ જડેલા હીરા હતા :

            ના જી, એ જમાનામાં આંતરરાષ્ટ્રીય નારી દિવસનો તો કોઈને વિચાર સુધ્ધાં આવ્યો નહોતો. કારણ નારીવાદનું નામ પણ કોઈએ સાંભળ્યું નહોતું છતાં મુંબઈના પારસીઓએ ૧૮૫૭માં એક પહેલ કરી હતી. આવું કામ કરનારા તેઓ માત્ર મુંબઈમાં જ પહેલા નહોતા, માત્ર ગુજરાતી ભાષામાં જ પહેલા નહોતા, પણ આખા હિન્દુસ્તાનમાં અને એની બધી ભાષાઓમાં પહેલા હતા.
 
             ૧૮૫૭ના જાન્યુઆરીની પહેલી તારીખે આપણા દેશની બધી જ ભાષાઓમાં સૌથી પહેલું સ્ત્રીઓ માટેનું માસિક પ્રગટ થયું અને એ પ્રગટ થયું હતું આપણી ગુજરાતી ભાષામાં અને આપણા મુંબઈથી. એ માસિકનું નામ ‘સ્ત્રીબોધ.’ ૧૯મી સદીમાં સમાજસુધારાની પ્રવૃત્તિ શરૂઆતમાં મુખ્યત્વે પુરુષો પૂરતી જ મર્યાદિત રહી હતી, પણ પારસી સમાજ સુધારકોના ધ્યાનમાં એ વાત ઝટ આવી ગઈ કે આ પ્રવૃત્તિમાં સ્ત્રીઓને ભાગીદાર નહીં બનાવીએ તો સુધારો ઊંડાં મૂળ નાખી નહીં શકે એટલે તેમણે ખાસ સ્ત્રીઓને ધ્યાનમાં રાખીને પુસ્તકો લખ્યાં અને આ ‘સ્ત્રીબોધ’ જેવું માસિક શરૂ કર્યું.

             જરા વિચાર કરો કે એ વખતે હજી યુનિવર્સિટી ઑફ બૉમ્બે શરૂ થઈ નહોતી. બ્રિટિશ પદ્ધતિનું શિક્ષણ આપતી સ્કૂલોમાં ભણનાર છોકરીઓની સંખ્યા સાવ નાની એટલે આપણા દેશમાં માંડ એક ટકો સ્ત્રીઓ વાંચી-લખી શકતી. દેશમાં નહોતી વીજળી આવી અને વાહનવ્યવહાર તથા સંદેશવ્યવહારનાં સાધનો બહુ જ ટાંચાં. એવા વખતે સ્ત્રીઓ માટેનું માસિક નફાનો તો સવાલ જ નહોતો, પણ ખોટ જાય એ કેમ કરીને પૂરવી? ડોસાભાઈ ફરામજી કામાજી નામના એક ઉદાર સખાવતીએ કહ્યું કે ખોટની ચિંતા ન કરો. આ ચોપાનિયું ચલાવવા માટે પહેલાં બે વર્ષ હું દર વર્ષે ૧૨૦૦ રૂપિયા આપીશ.

           ૧૮૫૭ના ૧૨૦૦ એટલે આજના નહીં નહીં તોય ૧૨ લાખ રૂપિયા. ૧૮૫૭ના જાન્યુઆરીની પહેલી તારીખે પહેલો અંક બહાર પડ્યો. એમાં લખાણનાં ૨૦ પાનાં. ચિત્રો અને જાહેરખબરનાં અલગ. કેટલાંક લખાણો સચિત્ર - એ વખતે ચિત્રો લંડનમાં તૈયાર કરાવવાં પડતાં હતાં છતાં બને એટલી વધુ સ્ત્રીઓ સુધી પહોંચી શકે એવા હેતુથી વર્ષના ૧૨ અંકનું લવાજમ રાખ્યું હતું માત્ર એક રૂપિયો! આ પહેલા અંકમાં શું-શું હતું? સૌથી પહેલાં બે પાનાંનો દિબાચો. પછી પાંચ પાનાંનો લેખ - ‘મા દીકરાની અરસપરસની ફરજો.’

              પહેલા જ અંકથી એક લેખમાળા શરૂ થઈ હતીઃ ‘લાયકીવાળી ઓરત.’ એમાં જાણીતી સ્ત્રીઓનો પરિચય અપાતો. પહેલા અંકના લેખમાં રાણી વિક્ટોરિયાનો પરિચય લગભગ ત્રણ પાનાંમાં આપ્યો હતો, એ ઉપરાંત એક પાનાનું તેમનું રેખાંકન પણ મૂક્યું છે. પછી એક કથા છાપી છે, ‘મારા દોસ્તારની બાયડી.’ પછીનો લેખ છે ‘માંહોમાંહેના ફિસાદથી થતી ખરાબીઃ પંજાબનું રાજ.’ પછીનો લેખ છે ‘રેતીનાં રણ’.

         પછી પરચૂરણ બીનાઓ એવા મથાળા નીચે ઉપદેશાત્મક ફકરાઓ છાપ્યા છે અને છેલ્લે કવિ દલપતરામે ‘સ્ત્રીબોધ’ માટે ખાસ લખેલા ગરબા-ગરબી છાપ્યાં છે. એમાંની પહેલી કૃતિમાં મુંબઈ શહેર અને એના વિકાસમાં પારસીઓએ આપેલા ફાળાની પ્રશંસા કરી છે અને પારસીઓ માટે કહ્યું છેઃ ‘એ તો હેમ જડેલા હીરા છે.’

           પહેલાં બે વરસ તો આ રીતે ગાડું ગબડ્યું, પણ ત્રીજા વરસથી ૧૨૦૦ રૂપિયાનું દાન મળવાનું નહોતું અને એના વિના માસિક ચાલી શકે એમ હતું નહીં. પહેલા અંકથી જ ‘સ્ત્રીબોધ’ મુંબઈના દફ્તર આશકારા પ્રેસમાં છપાતું હતું. એના માલિકો બહેરામજી ફરદુનજીની કંપનીને ‘સ્ત્રીબોધ’ સોંપી (વેચી નહીં) દેવામાં આવ્યું. આ દફ્તર આશકારા પ્રેસ એટલે માત્ર ગુજરાતી છાપકામ કરતાં.

          પહેલવહેલા પ્રેસની ૧૮૧૨માં મુંબઈમાં સ્થાપના કરનાર ફરદુનજી મર્ઝબાનજીના ત્રણ દીકરાઓનું ૧૮૪૧માં શરૂ થયેલું છાપખાનું. ‘સ્ત્રીબોધ’ના પહેલા તંત્રી બેહરામજી ખરશેદજી ગાંધી. પછી થોડા-થોડા વખત માટે સોરાબજી શાપુરજી બંગાળી, જાંગીરજી બરજોરજી વાચ્છા, જજ નાનાભાઈ હરિદાસ, કરસનદાસ મૂળજી, નાનાભાઈ રુસ્તમજી રાણીના તંત્રી બન્યા, પણ ‘સ્ત્રીબોધ’ને એક આગવું સામયિક બનાવ્યું કેખુશરુ કાબરાજી (૧૮૪૨-૧૯૦૪)એ. ૧૮૬૩થી જિંદગીના અંત સુધી તેઓ સ્ત્રીબોધના તંત્રી રહ્યા. કાબરાજીના અવસાન પછી તેમનાં દીકરી શિરીન, તેમના પછી પુત્રવધૂ પૂતળીબાઈ અને પૂતળીબાઈના અવસાન પછી તેમનાં દીકરી જરબાનુ તંત્રી બન્યાં હતાં.

   

          કાબરાજીની જેમ તેમનાં પુત્રવધૂ પૂતળીબાઈ કાબરાજીએ પણ તંત્રી તરીકે લાંબો વખત ‘સ્ત્રીબોધ’ને સંભાળ્યું. ૧૯૧૨થી ૧૯૪૨ સુધી તેઓ એનાં તંત્રી રહ્યાં અને તેમણે પણ ‘સ્ત્રીબોધ’ માટે પુષ્કળ લખ્યું. જોકે એમાંનું ભાગ્યે જ કશું પછીથી ગ્રંથસ્થ થયું. મૂળ નામ પૂતળીબાઈ ધનજીભાઈ હોરમસજી વાડિયા. અદરાયા પછી બન્યાં પૂતળીબાઈ જાંગીરજી કાબરાજી.

          પિતા ધનજીભાઈ પહેલાં પુણેમાં અને પછી મુંબઈમાં શાળા-શિક્ષક. પછી બન્યા મુંબઈની માઝગાવ મિલના સેક્રેટરી. એલ્ફિન્સ્ટન નાટક મંડળી શેક્સપિયરનાં નાટકો અંગ્રેજીમાં ભજવતી ત્યારે એમાં ભાગ લેતા અને અભિનેતા તરીકે જાણીતા થયેલા. ‘ગુલિવરની મુસાફરી’ નામનું અનુવાદિત પુસ્તક ૧૮૭૩માં પ્રગટ કરેલું. આ ધનજીભાઈના ઘરે ૧૮૬૪ના સપ્ટેમ્બરની પહેલી તારીખે પૂનામાં પૂતળીબાઈનો જન્મ. જરા નવાઈ લાગે એવી એક વાત એ કે શાળાનો અભ્યાસ કર્યા પછી ૧૮૮૦માં મેટ્રિકની પરીક્ષા વખતે પૂતળીબાઈ ફક્ત અંગ્રેજીનાં પેપરમાં જ બેઠાં. બાકીનાં પેપરમાં જાણીજોઈને ગેરહાજર, કેમ? અંગ્રેજીની આવડત અંગે જ પુરાવો જોઈતો હતો, બાકીના વિષયો વિશે નહિ! ૧૮૮૧માં ‘સ્ત્રીબોધ’માં તેમનું પહેલું લખાણ છપાયું ત્યારે તેમની ઉંમર ૧૭ વર્ષની. ૧૮૫૭માં શરૂ થયેલા ‘સ્ત્રીબોધ’માં કોઈ સ્ત્રીએ લખેલું આ પહેલવહેલું લખાણ.

            અમદાવાદના જાણીતા લેખક અને સમાજસુધારક મહિપતરામ રૂપરામ નીલકંઠનાં પુત્રવધૂ શ્રૃંગારનું ૧૬ વર્ષની ઉંમરે ૧૮૮૧માં અવસાન થયું. મહિપતરામની સૂચનાથી તેણે ‘ચેમ્બર્સ શૉર્ટ સ્ટોરીઝ’ નામના પુસ્તકમાંની ટૂંકી વાર્તાઓનો અનુવાદ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. પુત્રવધૂના અવસાન પછી મહિપતરામે આ અનુવાદ ‘ટૂંકી કહાણીઓ’ નામે પુસ્તકરૂપે પ્રગટ કર્યો, પણ મૂળ પુસ્તકના માત્ર પહેલા ભાગનો અનુવાદ શ્રૃંગારે કર્યો હતો એટલે મહિપતરામે બીજા ભાગના અનુવાદ માટે ‘હરીફાઈ’ જાહેર કરી.

           એમાં જે અનુવાદ મળ્યા એમાં સૌથી સારો હતો પૂતળીબાઈ વાડિયાનો અને ૧૮૮૩માં પ્રગટ થયો ‘ટૂંકી કહાણીઓ’નો બીજો ભાગ. એને માટે મહિપતરામ તરફથી ૬૦ રૂપિયાનું ઇનામ પૂતળીબાઈને મળ્યું. એ સમાચાર લંડનના ‘ઇન્ડિયન મૅગેઝિન’માં છપાયા. કૅપ્ટન આર. સી. ટેમ્પલે એ સમાચાર વાંચ્યા. ડૉ. જેમ્સ બર્જેસે ૧૮૭૨માં શરૂ કરલા ‘ઇન્ડિયન ઍન્ટિક્વેરી’નામના પ્રતિષ્ઠિત માસિકના ડૉ. જે. એસ. ફ્લિટ સાથે ટેમ્પલ એ વખતે જોડિયા તંત્રી હતા.

             ટેમ્પલને પૂતળીબાઈને મળવાની ઇચ્છા થઈ. સર જ્યૉર્જ કૉટનની મદદથી ધનજીભાઈને બંગલે જઈ મળ્યા. એ વખતે ‘ઇન્ડિયન ઍન્ટિક્વેરી’ માટે લખવાનું ટેમ્પલે આમંત્રણ આપ્યું. બાળપણમાં દાદા-દાદી અને બીજા મોટેરાઓ પાસેથી સાંભળેલી વાર્તાઓ યાદ આવી. પૂતળીબાઈએ એવી ૨૦ વાર્તાઓ અંગ્રેજીમાં લખી નાખી. ‘ફોક્લોર ઑફ વેસ્ટર્ન ઇન્ડિયા’ મથાળા હેઠળ ૧૮૮૫થી એ ઇન્ડિયન ઍન્ટિક્વેરીમાં હપ્તાવાર છપાઈ. જેનું લખાણ આ પ્રતિષ્ઠિત માસિકમાં છપાયું હોય એવાં સૌથી પહેલાં બિન-યુરોપિયન બાનુ હતાં પૂતળીબાઈ.

             ઇન્ડિયન ઍન્ટિક્વેરીનાં બારણાં એક વાર ખૂલી ગયાં એટલે પૂતળીબાઈની કલમ અંગ્રેજીમાં ચાલવા માંડી. પારસીઓ અને હિન્દુઓનાં ગુજરાતી લગ્નગીતોના અંગ્રેજી અનુવાદ કર્યા જે ‘પારસી ઍન્ડ ગુજરાતી હિન્દુ ન્યુપિટલ સૉન્ગ્સ’ નામથી હપ્તાવાર પ્રગટ થયાં. એની સાથે ગીતોનો ગુજરાતી પાઠ પણ દેવનાગરી લિપિમાં છાપ્યો હતો. ગુજરાતી લગ્નગીતોનો આ પહેલવહેલો અંગ્રેજી અનુવાદ. જાણીતા ઇટાલિયન કવિ પ્રોફેસર માર્કો ઍન્ટોનિયોના જોવામાં આ અનુવાદ આવ્યા અને તેમણે હિન્દુસ્તાનની જુદી-જુદી ભાષાનાં લગ્નગીતો અને પ્રેમગીતોના અનુવાદ માટે પૂતળીબાઈને આમંત્રણ આપ્યું.

          ઍન્ટોનિયોએ આ અનુવાદોને ૧૪૦ ભાષાઓનાં ૩,૦૦૦ જેટલાં ગીતો સમાવતા પોતાના પુસ્તકના પાંચ ભાગમાં સમાવ્યા, એટલું જ નહીં, એને આખા સંગ્રહના ‘સૌથી સુંદર આભૂષણ’ તરીકે ઓળખાવ્યા, પણ પૂતળીબાઈનો સૌથી વધુ મહત્ત્વાકાંક્ષી અને મહત્ત્વનો અનુવાદ તો કવિ પ્રેમાનંદના ‘કુંવરબાઈનું મામેરું’ આખ્યાનનો અંગ્રેજી અનુવાદ. એ પણ આ જ માસિકમાં ૧૮૯૫ અને ૧૮૯૬ દરમ્યાન ચાર અંકોમાં હપ્તાવાર છપાયો હતો અને એ અનુવાદની સાથે પણ આખ્યાનનો ગુજરાતી પાઠ દેવનાગરી લિપિમાં છાપ્યો હતો. ઓગણીસમી સદીના છેલ્લા દાયકામાં પ્રેમાનંદના એક મહત્ત્વના આખ્યાનનો અનુવાદ અંગ્રેજીમાં થાય અને એ પણ એક પારસી સ્ત્રીના હાથે થાય અને એ એક પ્રતિષ્ઠિત અંગ્રેજી સામયિકમાં પ્રગટ થાય એ એક અસાધારણ ઘટના ગણાય...

              ટૂંકી કહાણીઓ માટે પૂતળીબાઈને મળેલા ઇનામની નોંધ પરદેશમાં લેવાય તો ‘સ્ત્રીબોધ’ માસિકમાં ન લેવાય એવું તો ન જ બનેને. વળી પૂતળીબાઈ તો આ માસિકનાં લેખિકા હતાં. ૧૮૮૩ના મે અંકમાં નોંધ લેતાં ‘સ્ત્રીબોધે’ લખ્યુંઃ ‘પૂતળીબાઈની સહી હેઠળ ‘સ્ત્રીબોધ’ના વાંચનારાઓનું મનોરંજન કરનારી અમારી ચંચળ લખનારી બાઈને વાંચનારી બાનુઓ સારી પેઠે પિછાણે છે.’ મહિપતરામ રૂપરામે જાહેર કરેલું ૬૦ રૂપિયાનું ઇનામ ‘અમારી એ ચંચળ મદદગાર બહેનીને મળ્યું છે એથી અમે મગરૂરી માની લઈએ છીએ અને અમારી મગરૂરીમાં વાંચનારી બાનુઓ ભાગ લેશે એવી આશા રાખીએ છીએ’ નોંધ સાથે પૂતળીબાઈના પુસ્તકમાંથી એક વાર્તા ‘ભોળાનો ભરમ ભાંગ્યો’ પણ ’સ્ત્રીબોધે’ છાપી હતી.

         એને ‘સ્ત્રીબોધે’ ‘એક મદદગાર બહેની’ તરીકે ઓળખાવ્યાં હતાં એ પૂતળીબાઈ ૧૮૯૪ના ડિસેમ્બર મહિનાની ૧૬મી તારીખે જાંગીરજી કાબરાજી સાથે અદારાયાં અને કેખુશરુ કાબરાજીનાં પુત્રવધૂ બન્યાં. જાંગીરજી મુંબઈ સરકારના સ્ટેચ્યુટરી સિવિલ સર્વન્ટ હતા અને અમદાવાદ, સુરત, નાશિક, મુંબઈ, બીજાપુર, ખંભાત, ખાનદેશ વગેરે જગ્યાએ તેમની બદલી થતી રહી. તેઓ જ્યાં-જ્યાં ગયા ત્યાં-ત્યાં પૂતળીબાઈએ સમાજસેવાનાં કામો ઊલટભેર શરૂ કર્યાં અને સાથોસાથ ‘સ્ત્રીબોધ’નું સંપાદન પણ સંભાળ્યું.

           સતત કામ કરીને પૂતળીબાઈનું મન તો થાક્યું નહોતું, પણ હવે શરીર સાથ આપતાં આનાકાની કરતું હતું. પતિ જાંગીરજી સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા એ પછી તેઓ અને પૂતળીબાઈ અમદાવાદ રહેતાં થયાં. ત્યાં પણ લોકોનું ભલું થાય એવાં કાર્યોમાં બન્નેનો બને એટલો સાથ રહેતો. બન્ને હવાફેર માટે પંચગિની ગયાં હતાં ત્યાં જ ત્રણ દિવસની ટૂંકી માંદગી બાદ ૧૯૪૨ની ૧૯ જુલાઈએ પૂતળીબાઈ બેહસ્તનશીન થયાં. ‘સ્ત્રીબોધ’નો મે ૧૯૪૩નો અંક ‘સ્વ. કેખુશરુ કાબરાજી તથા સ્વ. પૂતળીબાઈ કાબરાજી સ્મારક અંક’ તરીકે પ્રગટ થયો હતો.

             એની પ્રસ્તાવનામાં વિદ્યાબહેન નીલકંઠે લખ્યું હતુંઃ ‘પૂતળીબાઈ પોતાના સસરાના ’સ્ત્રીબોધ’ પત્રમાં ભારે રસ લેતાં. તેમની વાર્તાઓ અને અન્ય લેખો ગુજરાતી વાચકવર્ગમાં ઊલટથી વંચાતાં. કાબરાજીના કુટુંબમાં હિન્દુ-પારસી એવા ભેદ નહોતા. એ ભાવના પૂતળીબાઈએ ઝીલી લીધી હતી.’

             ૧૮૫૭માં ‘સ્ત્રીબોધ’ શરૂ થયું ત્યારથી આજ સુધીમાં આપણે કેટલી પ્રગતિ કરી છે? જ્યારે ભણેલી સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ માંડ એક ટકો હતું ત્યારે આવું સામયિક શરૂ થયું અને સારી રીતે લાંબું જીવ્યું. આજે સ્ત્રી-સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ૭૧ ટકા જેટલું હોવાનું કહેવાય છે ત્યારે આપણી ભાષા પાસે સ્ત્રીલક્ષી સામયિકો કેટલાં છે? ‘સ્ત્રીબોધ’ના પહેલા જ અંકથી એના માસ્ટ હેડ નીચે નેપોલિયન બોનાપાર્ટનું એક વાક્ય છપાતું, ‘દેશની હાલત સુધારવાની સૌથી સરસ રીત એ કે માતાઓ જ્ઞાની થાય એમ કરવું.’ ૧૬૨ વર્ષ પછી આજે પણ આપણે ઠેર-ઠેર સૂત્રો લખવાં પડે છેઃ

"બેટી પઢાઓ, બેટી બચાવો,
મૂલગી શીકલી, પ્રગતિ ઝાલી."

          ૧૮૫૭માં ‘સ્ત્રીબોધ’ માસિક શરૂ થયું એ પછી આટલા દાયકાઓ પછી પણ આપણા સમાજમાં ખરેખર સ્ત્રી-બોધ થયો છે ખરો!!??

©️®️

🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....

 

First Newspaper / સૌ પ્રથમ અખબાર

👉 240 વર્ષ પહેલાં પ્રકાશિત થયું ભારતનું પ્રથમ છાપું:

            ભારતમાં યુરોપિયનોના પ્રવેશની સાથે જ સમાચારપત્રોની શરૂઆત થઈ હતી. ભારતમાં પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ લગાવવાનું શ્રેય પોર્ટૂગિઝને જાય છે. ગોવામાં ૧૫૫૭માં કેટલાક ખ્રિસ્તી પાદરીઓએ એક પુસ્તક છાપ્યું હતું, જે ભારતમાં છપાયેલું પ્રથમ પુસ્તક હતું. ૧૬૮૪માં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ભારતમાં પ્રિન્ટિંગ પ્રેસની સ્થાપના કરી. ભારતનું પ્રથમ અખબાર બહાર પાડવાનું શ્રેય જેમ્સ ઓગસ્ટસ હિકી નામના અંગ્રેજને મળેલું છે, જેણે ૧૭૮૦માં ‘બંગાલ ગેઝેટ’નું પ્રકાશન કર્યું હતું. 

             એટલે કે ભારતમાં સમાચાર પત્રોનો ઈતિહાસ ૨૩૨ વર્ષ જુનો છે. કંપની સરકારની ટીકાને કારણે ‘બંગાલ ગેઝેટ’ જપ્ત કરી લેવાયું હતું. કોઈ ભારતીય ભાષામાં પ્રકાશિત થનારું પ્રથમ અખબાર માસિક ‘દિગ્દર્શક’ હતું, જે ૧૮૧૮માં પ્રકાશિત થયું હતું. ભારતનું સૌથી પહેલું મુખ્ય સમાચારપત્ર ‘સંવાદ કૌમુદી’ હતું. આ સાપ્તાહિક પ્રકાશન ૧૮૨૧માં શરૂ થયું હતું અને તેના તંત્રી સમાજ સુધારક રાજા રામમોહન રાય હતા. ‘સંવાદ કૌમુદી’ના પ્રકાશનની સાથે જ સૌથી પહેલાં ભારતીય નવજાગરણમાં સમાચારપત્રોના મહત્વ પર લખવામાં આવ્યું હતું.

            રાજા રામમોહનરાય એક સમાજ સુધારક હતા. તેમણે ધર્મમાં રહેલાં દૂષણો દૂર કરવા અનેક પ્રયત્નો કર્યા હતા અને એકેશ્વરવાદનો પ્રચાર કર્યો હતો. તેમણે આત્મીય સભા નામે સંસ્થા સ્થાપી, પાછળથી આ સંસ્થા બ્રહ્મોસમાજ તરીકે પ્રચલિત બની. બ્રહ્મો સમાજે વિશેષ કરીને બંગાળમાં સમાજ અને ધર્મ સુધારણાના ક્ષેત્રે મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો. 

            બ્રહ્મોસમાજ તરફથી ‘સંવાદ કૌમુદી’ નામે સાપ્તાહિક પણ બહાર પાડવામાં આવ્યું. રાજા રામમોહનરાયે વિશેષ કરીને ‘બાળલગ્નો અને બહુપત્ની પ્રથા’ને દૂર કરવા પ્રયત્નો કર્યા. તેમજ ‘સતીપ્રથા’ની વિરુદ્ધ મોટી ઝુંબેશ ચલાવી તેમણે કહ્યું, ધર્મશાસ્ત્રમાં કયાંય પણ સતીપ્રથાનો ઉલ્લેખ જોવા મળતો નથી.

     ઈસવીસન 1821માં બંગાળીમાં સંવાદ કૌમુદી અને ઇસવીસન ૧૮૨૨ ફારસી ભાષામાં મિરાત-ઉલ-અખબાર નામના સમાચાર પત્રો શરૂ કર્યા.

            તેઓ માત્ર મહિલા અધિકારના પ્રણેતા ન હતા. તેમણે ભારતીય ધર્મમાં એકેશ્વરવાદ સ્થાપવા પ્રયાસ કરેલો. બ્રહ્મો સભાની સ્થાપના કરી અને તેમાંથી આજનો બ્રહ્મો સમાજ બન્યો. સામાજિક સુધારણાના પોતાના વિચારોનો ફેલાવો કરવા તેમણે ફારસીમાં ‘મિરાત-ઉલ-અકબર’ અને બંગાળીમાં ‘સંવાદ કૌમુદી’ નામના સમાચાર પત્રો પણ શરૂ કર્યા હતા. તેમણે પૂર્વ અને પશ્ચિમની તાલીમનો સમન્વય સાધીને બંનેના સારા પાસાઓ અંગીકાર કરેલા. બંને સંસ્કૃતિઓએ એકબીજા પાસેથી ઘણું શીખવાનું છે એવું તેમણે પોતાના લખાણોમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે.

           એક રાજનેતા, શિક્ષણવિદ્ તથા સમાજ સુધારક રાજા રામમોહન રાયનું અવસાન મેનિન્જાઈટિસ બીમારીથી સ્ટેપલટનમાં થયેલું જે બ્રિસ્ટોલમાં આવેલો એક વિસ્તાર છે. ત્યાંથી તેમનો મૃતદેહ અરનોસ વાલે સીમેટરીમાં ખસેડાયેલો. તેમના સમાધિસ્થાને સુંદર છત્રી અને સ્મારક બનાવાયેલું છે. ત્યાં રાજા રામમોહન રાયની પ્રતિમા પણ છે. રાજાજીની એક લાઈફ-સાઈઝ પ્રતિમા સીટી હોલના મેદાનમાં અને એક કાંસ્ય પ્રતિમા સીટી હોલમાં પણ રાખવામાં આવેલી છે. શ્રીમતી કાર્લા કોન્ટ્રાક્ટરના પ્રયત્નોથી આ પ્રતિમાઓ કલકત્તાથી બનાવડાવીને મંગાવાયેલી છે અને તે બ્રિસ્ટોલ શહેરમાં માનદ્ સ્થાન પામી છે.

           રાજા રામમોહનરાયે વર્તમાનપત્રો પરનો અંકુશ દૂર કરવા, લોકોને  વાણીસ્વાતંત્ર્ય અને વ્યકિત સ્વાતંત્ર્ય આપવા, ન્યાયતંત્રને કારોબારીથી અલગ રાખવા તેમજ સરકારી નોકરીઓમાં ભારતીયોની વધુ સંખ્યામાં ભરતી કરવા બ્રિટિશ સરકારને ભલામણ કરી. તેમણે સતીપ્રથા વિરુદ્ધ ઝુંબેશ ચલાવી અને તેની પર  પ્રતિબંધ મૂકતો કાયદો ઘડવાની માગણી કરી. પરિણામે લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિકે ઇ.સ. ૧૮૨૯ માં સતીપ્રથા નાબૂદ કરતો કાયદો પસાર કર્યો... 

    

         આમ, રાજા રામમોહનરાયે ૧૯ મી સદીમાં ભારતની સામાજિક, ધાર્મિક અને રાજકીય નવજાગૃતિનો પાયો નાખ્યો. આથી તેમને ભારતના સર્વાંગી સુધારાના “પ્રથમ જ્યોતિર્ધર” ગણવામાં આવે છે.

        

            દિલ્લીના મુઘલ બાદશાહે પોતાના જાગીરી હક અંગેના કેસ માટે રાજા રામમોહનરાયે ઇ.સ. ૧૮૩૦ માં ઇંગ્લેન્ડ મોકલ્યા હતા. ઇ.સ. ૧૮૩૩ મા ઇંગ્લેન્ડના બ્રિસ્ટોલ ખાતે તેમનું અવસાન થયું....

🎯 ઇતિહાસ

          વિશ્વમાં સામાજિક સ્તરે પત્રકારત્વની શરુઆત ઇસ્વી સન પૂર્વે ૧૩૧ વર્ષ પહેલાં રોમથી થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ત્યારે પ્રથમ દૈનિક સમાચારપત્ર શરું થયું જેનું નામ “Acta Diurna”  (દિવસની ઘટનાઓ ) હતું. ખરેખર તો એ એક પથ્થર કે ધાતુની પટ્ટી સ્વરૂપે હતું જેના પર સમાચારો લખવામાં આવતાં હતાં. આ પટ્ટીઓને રોમનાં મુખ્ય સ્થાનો પર રાખવામાં આવતી હતી. તેમાં વિશિષ્ટ અધિકારીઓની નિયુક્તિ, લડાઇના પરિણામો વગેરેની ઘોષણા કરવામાં આવતી હતી.

ઇ.સ.ની ૧૫મી સદીનાં મધ્યભાગમાં છાપકામ માટેના યાંત્રિક સાધનોની શોધ થઇ. તેનાથી પુસ્તકો અને વર્તમાનપત્રોનું પણ પ્રકાશન કરવું શક્ય બન્યું. યુરોપનાં સ્ત્રાસબુર્ગ શહેરમાં કારોલૂસ નામનો ધનવાન વ્યક્તિ હાથથી લખેલા સૂચનાપત્રો પ્રકાશિત કરતો હતો. ઇ.સ. ૧૬૦૫માં તેણે છાપકામ યંત્ર ખરીદીને વિશ્વના સૌ પ્રથમ મુદ્રીત સમાચારપત્રની શરુઆત કરી જેનું નામ રિલેશન હતું.

ભારતમાં પ્રાચીનકાળમાં ઢંઢેરો પીટીને લોકો સુધી સમાચારો પહોચાડવાની પ્રથા હતી. પાછળથી ભીંતપત્રો શરું થયા. સૌપ્રથમ મુદ્રીત સમાચારપત્ર ઇ.સ. ૧૭૭૬માં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વતી તત્કાલીન અધિકારી વિલેમ બોલ્ટસે શરું કર્યું હતું. પાછળથી સમાચારપત્રોનો વિકાસ થયો. મહાત્મા ગાંધીએ પણ નવજીવન પત્ર શરું કર્યું હતું. જેણે આઝાદીની લડત અને સમાજોત્થાન માટે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતમાં ઇ.સ. ૧૭૭૦થી આઝાદી સુધીનો સમય પત્રકારત્વ માટે ઘણો જ સંઘર્ષપૂર્ણ રહ્યો છે. ૧૯૭૦ પછી કેટલાક સમાચારપત્રો શરું થયાં જે મુખ્યત્વે અંગ્રેજીમાં હતા અને સરકારની વાહ વાહ કરતાં મુખપત્રો હતા. સરકારની આલોચના કરતાં પત્રો સામે કડક પગલા લેવાતા હતા. સૌપ્રથમ ભારતીય ભાષામાં સમાચારપત્ર બંગાળીમાં રાજા રામમોહન રાય દ્વારા ઇ.સ. ૧૮૧૯માં સંવાદ કૌમુદી પ્રસિદ્ધ થયું. ગુજરાતી ભાષાનું પ્રથમ સમાચારપત્ર મુંબઇ સમાચાર ઇ.સ. ૧૮૨૨માં પ્રકાશિત થયું. તે આજે પણ વિદ્યમાન છે. 

🎯 સ્ત્રીબોધ એ ગુજરાતી ભાષામાં માસિક જર્નલ / મેગેઝિન હતું. 1857 માં સમાજ સુધારકોના જૂથ દ્વારા સ્થાપિત, જર્નલ એ ભારતના મહિલા પ્રેક્ષકોને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રારંભિક સામયિકમાંનું એક હતું...

              સ્ત્રી શિક્ષાના સુધારણા અને સ્ત્રી ઘરેલુ જીવનની એકંદર ગુણવત્તા સુધારવામાં સહાય માટે આ સામયિક શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.  સામાજિક સુધારણા માટેની હિમાયત લગભગ ગેરહાજર હતી, જે લોકોની માન્યતાથી વિપરીત છે.  તે મુખ્યત્વે ઉચ્ચ અને મધ્યમ વર્ગની મહિલાઓને વિક્ટોરિયન નૈતિકતાના તે પછીના પ્રચલિત ધોરણોને અનુરૂપ બનાવવા માટેના માધ્યમ તરીકે જોવામાં આવે છે.... 

1952 માં તેનું પ્રકાશન બંધ થઈ ગયું.

           1857 થી 1863 સુધી, સામાયિક બેહરમજી ગાંધી, સોરાબાજી શાપુરજી, કરસનદાસ મૂળજી, મંગલદાસ નાથુભોય અને નાનાભાઇ હરિદાસે સંયુક્ત રીતે સંપાદિત કર્યા. કરસનદાસ 1865 થી 1867 દરમિયાન સંપાદક હતા;  ત્યારબાદ, કે.એન. 1904 માં મૃત્યુ સુધી કબરા આ પદ પર રહ્યા. પાછળથી તેની પુત્રી સિરીન (જે સંભવત (ગુજરાતની પ્રથમ સ્ત્રીરોગવિજ્ઞાનક હતા) દ્વારા સંપાદિત કરવામાં આવી હતી, તેમની પુત્રવધૂ પુતળીબાઈ જહાંગીર કબારાજીએ પદ સંભાળ્યા પહેલા. 1941 માં પુતળીબાઈનાં અવસાન પછી,  કેશવપ્રસાદ દેસાઇ (જે પહેલાથી જ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પુતળીબાઈ સાથે સામયિકનું સહ-સંપાદન કરી રહ્યા હતા) એ આખો વ્યવસાય અને સંપાદન સંભાળ્યું. 

🎯 મુદ્રણ માધ્યમ 

       મુદ્રણ કરીને પ્રકાશિત કરવામાં આવતાં હોય તેવા તમામ પ્રકારના પત્રો/પત્રિકાઓનો આ માધ્યમ હેઠળ સમાવેશ થાય છે. વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો સામાન્ય રીતે દૈનિક, સાપ્તાહિક, પખવાડિક, માસિક, છ માસિક અને વાર્ષિક સમયસારણીમાં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં મુખ્ય વર્તમાનપત્રો ઉપરાંત સ્થાનિક કક્ષાએથી પ્રસિદ્ધ થતાં પત્રો લોકો માટે જીવનક્રમનો એક ભાગ બની ગયાં છે. પ્રાચીન સમયમાં બીબા ઢાળવા અને અને અક્ષરોને ગોઠવવાનું કામ ઘણું અટપટું હતું. મુદ્રણ ક્ષેત્રે થયેલી આધુનિક શોધોના કારણે હવે ઝડપી, રંગારંગી, સુઘડ છાપકામ શક્ય બન્યું છે.

📌 જાણીતા પત્રકારો

👉 ગાંધીજી

👉 મદન મોહન માલવીય

👉 રાજા રામમોહનરાય

👉 ભગવતીકુમાર શર્મા

👉 લોકમાન્ય ટિળક

👉 જયન્ત પાઠક

👉 બચુભાઇ રાવત

👉 ઈન્દુલાલ ગાંધી

👉 મહાદેવભાઈ દેસાઈ

👉 કાકાસાહેબ કાલેલકર

👉 બાલમુકુન્દ દવે

👉 કુમારપાળ દેસાઈ

👉 ચુનીલાલ વૈદ્ય

👉 કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી

👉 કાંતિ ભટ્ટ

👉 ધનવંત ઓઝા

👉 જુલિયન અસાંજે

👉 મહાશ્વેતા દેવી

👉 દિગંત ઓઝા

          29 જાન્યુઆરી ભારતીય પત્રકારત્વમાં એક વિશેષ દિવસ છે. આ જ દિવસે 1780માં દેશના પ્રથમ અખબાર હિક્કી દ્વારા બંગાળ ગેઝેટનું પ્રકાશન કલકત્તા જનરલ એડવર્ટાઇઝરથી શરૂ 

થયું હતું.

            ભારતનું પહેલું અખબાર જાન્યુઆરી 29, 1780ના રોજ પ્રકાશન શરૂ થયું હતું. હિકીના બંગાળ ગેઝેટ (મૂળ કલકત્તા જનરલ એડવર્ટાઈઝર) એ ઇંગ્લીશ ભાષાનું ચાર પાનાનું સાપ્તાહિક અખબાર હતુ જે કોલકાતામાં પ્રકાશિત થયુ (તે પછી કલકત્તા), બ્રિટિશ ભારતની રાજધાની. બંગાળ ગેઝેટની સ્થાપવામાં જેમ્સ ઓગસ્ટ્ન હિકી દ્વારા આવી હતી. હિકી ભારતના પહેલા પત્રકાર હતા જેમને પ્રેસની સ્વતંત્રતા માટે બ્રિટિશ સરકાર સાથે સંઘર્ષ કર્યો હતો.

          બંગાળ ગેઝેટ બે વર્ષ માટે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. તે એશિયામાં મુદ્રિત પ્રથમ અખબાર હતુ. તે સમયના અખબાર ગવર્નર જનરલ વોરેન હેસ્ટિંગ્સના વહિવટી તંત્રના મજબૂત ટીકાકાર હતા. તે તેના ઉત્તેજક પત્રકારત્વ માટે સમય જતાં પહેલાં અને ભારતની મુક્ત અભિવ્યક્તિની લડાઈ માટે અગત્યનું હતું.

            હિક્કીએ ડર્યા વગર અખબારના માધ્યમ ભ્રષ્ટાચાર અને બ્રિટિશ શાસનની ટીકા કરી. બ્રિટિશ સરકાર સામે લખવાનું દુસ્સાહસનું પરિણામ એ આવ્યું કે હિક્કીને દેશ છોડવો પડ્યો. બ્રિટિશ શાસનની ટીકા કરવાના કારણે બંગાળ ગેઝેટને જપ્ત કરી લેવામાં આવ્યું હતું. 23 માર્ચ 1782ના રોજ સમાચારપત્રનું પ્રકાશન બંધ થઇ ગયું. આ રીતે ભારતમાં મુદ્રિત પત્રકારત્વ શરૂ કરવાનો શ્રેય હિકીને જ જાય છે.

ભારતમાં આ પ્રથમ અખબાર ‘હિક્કીનું બંગાળ ગેઝેટ અથવા કલકત્તા જનરલ એડવર્ટાઇઝર’ સાપ્તાહિક પત્ર હતું....

©️®️

🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....

Ancient University of India 4 - Odantapuri

        

               

             ओदंतपुरी (जिसे ओदंतपुरा या उदंडपुरा भी कहा जाता है) एक बौद्ध महाविहार था जो अब बिहार, भारत है।  यह 8 वीं शताब्दी में पाल सम्राट गोपाल प्रथम द्वारा स्थापित किया गया था।  यह नालंदा विश्वविद्यालय के बाद भारत के महाविहारों में दूसरा सबसे पुराना माना जाता है और मगध में स्थित था।

 विक्रमशिला के आचार्य गंगा जी इस महाविहार के छात्र थे।  तिब्बती अभिलेखों के अनुसार ओदंतपुरी में लगभग 12,000 छात्र थे जो एक पर्वत पर स्थित था जिसे हिरण्य प्रभात पर्वत कहा जाता था और पंचानन नदी के किनारे।

 आधुनिक युग में, यह बिहारशरीफ, नालंदा जिले के मुख्यालय में स्थित है।

कालचक्र तंत्र के तिब्बती इतिहास  में नगाकवांग कुंग्ना सोनाम, २z वीं शाक्य ट्राइजिन (वायली: एनकाग डंग कुन डगा ’बीसोड नाम, १५ ९ 1 -१६५ ९), यह उल्लेख है कि ओदंतपुरी को" सेंधा-पा "द्वारा प्रशासित किया गया था।  Ayrāvakayāna बौद्ध स्कूल के लिए तिब्बती संदर्भ।  तिब्बती इतिहासकार त्रानाथ के अनुसार, राजा महपला ने ओदंतपुरी में 500 ṅrāvakasahgha भिक्षुओं का समर्थन किया।  इस मठ के एक एनेक्स के रूप में, उन्होंने उरुवासा नामक एक मठ का निर्माण किया, जहाँ उन्होंने 500 सेंधा-पा या सेंधवा श्रावक का समर्थन किया। राजा रामपाल के शासनकाल के दौरान, एक हजार भिक्षु, जो हीनयान और महायान दोनों से संबंधित थे, ओदंतपुरी में रहते थे और कभी-कभी बारह हज़ार भिक्षु भी वहाँ रहते थे।  पीटर स्किलिंग के अनुसार, "सेन्धा-पा" vakrāvaka-s संभवतः सम्मत-एस हो सकता था क्योंकि "सेंधा-पा" की संभावित व्युत्पत्ति संस्कृत के सनाढ्य या 'सिंध के निवासियों' से हुई है, जहाँ साम्मत्य-प्रमुख प्रमुख थे  स्कूल।  तारानाथ बोधगया के महाबोधि में सेंधपा या सेंधवा भिक्षुओं को "सिंघा द्वीप", यानी श्रीलंका और "अन्य स्थानों" से जोड़ता है। 

 प्राचीन बंगाल और मगध में पाल काल के दौरान कई मठ बने।  तिब्बती सूत्रों के अनुसार, पाँच महान महावीर बाहर खड़े थे: विक्रमशिला, जो कि उस समय के प्रमुख विश्वविद्यालय थे;  नालंदा, अपने प्रमुख लेकिन अभी भी शानदार अतीत, सोमपुरा महाविहार, ओदंतपुरी, और जगदला।  पांच मठों ने एक नेटवर्क बनाया;  "उनमें से सभी राज्य की निगरानी में थे" और वहां मौजूद थे "उनके बीच समन्वय की एक प्रणाली। यह इस सबूत से लगता है कि पाल में पूर्वी भारत में काम करने वाले बौद्ध सीखने की विभिन्न सीटों को एक नेटवर्क बनाने के रूप में एक साथ माना जाता था।  संस्थानों का एक परस्पर समूह, "और महान विद्वानों के लिए स्थिति से स्थिति में आसानी से स्थानांतरित करना सामान्य था। 

 1193 के आसपास, मुहम्मद बिन बख्तियार खिलजी के हाथों नालंदा के साथ-साथ विश्वविद्यालय का विकास हुआ।

बक्तियार खिलजी

 पाल वंश के गोपाल I द्वारा 760 CE पर स्थापित ओदंतपुरी मठ / विश्वविद्यालय, नालंदा के विध्वंस के बाद भक्तियार खिलजी द्वारा नष्ट कर दिया गया था।

पाला सम्राट गोपाल प्रथम

 ओदंतपुरी (जिसे ओदंतपुरा या उदंडपुरा भी कहा जाता है) एक बौद्ध महाविहार था जो अब बिहार, भारत है।  यह 8 वीं शताब्दी में पाल सम्राट गोपाल प्रथम द्वारा स्थापित किया गया था।  यह नालंदा विश्वविद्यालय के बाद भारत के महाविहारों में दूसरा सबसे पुराना माना जाता है और मगध में स्थित था।

ओदंतपुरी ने भारत में प्राचीन बिहार के प्रसिद्ध बौद्ध विज्ञान केंद्र (विहार) में उड्डानापुरा को भी बसाया, जिसकी पहचान बिहार राज्य में आधुनिक बिहार शरीफ से की जाती है।  यह 7 वीं शताब्दी ईस्वी में पाल वंश के पहले शासक गोपाला द्वारा स्थापित किया गया था, इसके पड़ोसी नालंदा के अनुकरण में कोई संदेह नहीं है, जो बौद्ध शिक्षा का एक और विशिष्ट केंद्र है।

 ओदंतपुरी ने तिब्बती बौद्धों के लिए एक आदर्श और प्रेरणा के रूप में कार्य किया।  तिब्बती स्रोतों से पता चलता है कि 749 में सैम-ये (बासम-यस) मठ का निर्माण किया गया था और कई प्रतिष्ठित तिब्बती विद्वानों ने वहां अध्ययन किया था।  यह 11 वीं शताब्दी के दौरान गिरावट में आया, और संभवतः इसे नालंदा, सी के साथ बर्खास्त और नष्ट कर दिया गया।  1200, जब इख्तियार अल-दीन मुअम्मद बख्तियार खलजी के तहत मुसलमानों ने बिहार पर आक्रमण किया।

ओदंतपुरी, जिसे ओदंतपुरा या उदंडपुरा भी कहा जाता है, बिहार, भारत में एक बौद्ध विहार था।  इसकी स्थापना 7 वीं शताब्दी में पाल वंश के राजा गोपाल ने की थी।  यह भारत के विश्वविद्यालयों में दूसरा सबसे पुराना माना जाता है और मगध में स्थित था।  हाल ही में इसे बिहार शरीफ (नालंदा जिले का मुख्यालय) के रूप में जाना जाता है।  विक्रमशिला के आचार्य श्री गंगा यहां के छात्र रहे थे।  तिब्बती अभिलेखों के अनुसार ओदंतपुरी में लगभग 12,000 छात्र थे।  ओदंतपुरी हिरण्य प्रभात पर्वत और पंचानन नदी के तट पर स्थित था।

 कालचक्र तंत्र के एक तिब्बती इतिहास में dpal dus kyi 'khor lo'i zab pa dang rgya che ba'i dam pa'i chos byung ba'i tshul टांगों के बराबर bas pa ngo mtshar dad pa'i shing rta, by  शाक्य मास्टर जमगोन अमेय ज़हाब (1597-1659) ('जैम एमजोन ए माइज़ ज़हाब्स एनगैंग डंग कुं डगा' ​​ब्सोड नेम्स), यह उल्लेख किया गया है कि ओदंतपुरी को "लंका थेरवादिन" के लिए तिब्बती सन्दर्भ में "ईशापास" द्वारा प्रशासित किया गया था।

 प्राचीन बंगाल और मगध में पाल काल के दौरान कई मठ बने।  तिब्बती सूत्रों के अनुसार, पाँच महान महावीर बाहर खड़े थे: विक्रमशिला, जो कि उस समय की प्रमुख विश्वविद्यालय थी;  नालंदा, अपने प्रमुख लेकिन अभी भी शानदार अतीत, सोमपुरा महाविहार, ओदंतपुरी, और जगद्दाला।

 पांच मठों ने एक नेटवर्क बनाया;  "वे सभी राज्य की निगरानी में थे" और उनके बीच "समन्वय की एक प्रणाली" मौजूद थी।  ।  यह साक्ष्य से लगता है कि पाल में पूर्वी भारत में काम करने वाले बौद्ध सीखने की अलग-अलग सीटों को एक नेटवर्क के रूप में माना जाता था, जो संस्थानों का एक इंटरलिंक समूह था, "और महान विद्वानों के बीच स्थिति से स्थिति में आसानी से स्थानांतरित करना आम था l

1193 के आसपास, मुहम्मद बिन बख्तियारखिलजी के हाथों नालंदा के साथ विश्वविद्यालय का विनाश हुआ। टिबेटन स्कॉलर तारानाथ ने इसे विक्रमशिला महाविहार कहते हुए इसे पहले अस्तित्व में दर्ज किया। तिब्बती पौराणिक कथाओं के अनुसार, विक्रमशिल नामक एक यक्ष को यहाँ दबा दिया गया था, इस प्रकार इस स्थान का नाम दिया गया।  हालाँकि भारत में इसे शायद राजगृह महाविहार के नाम से जाना जाता था, जिसका अर्थ है थेरैपी विश्वविद्यालय।  यह पुष्टि की गई थी कि कई धातु प्रमाणों की खोज की गई थी।  विश्वविद्यालय ने एक बार हजारों छात्रों और शिक्षकों को विभिन्न क्षेत्रों से आकर्षित किया।  इसकी प्रतिष्ठा और बुनियादी ढांचे में विक्रमशिला बिहार में नालंदा और ओदंतपुरी-दो प्राचीन बौद्ध विश्वविद्यालयों के बराबर थी।  जबकि धर्मशास्त्र, व्याकरण, दर्शन, तर्क, तत्वमीमांसा इत्यादि, अध्ययन के क्षेत्र थे, जिसके लिए विक्रमशिला को सबसे लोकप्रिय विषय मिला, वज्रायण बौद्ध धर्म था, जिसे तांत्रिक पूर्वजों के माध्यम से अभ्यास किया जाता था। यह वह समय था जब नेक्रोमेंसी और काला जादू एक हो गए थे  दिन का क्रम, दोनोंवाद और हिंदू धर्म को प्रभावित करता है।  किसी भी आधुनिक विश्वविद्यालय की तरह, विक्रमशिला में एक सीनेट या अकादमिक क्षेत्र था जो इसके दैनिक मामलों की देखभाल करता था।  उन दिनों नालंदा और विक्रमशिला के बीच शिक्षकों और छात्रों का आदान-प्रदान आम था।  और यह आश्चर्य की बात नहीं थी क्योंकि राजा धर्मपाल दोनों संस्थानों के संरक्षक थे।  इसके विनाश के बाद, साइट को छोड़ दिया गया था और यह सदियों तक छिपा रहा।  यह एक लक्ष्मी कांता मिश्रा द्वारा खोजा गया था जब उन्होंने अनितिचक गांव में एक टीला पाया।  मलबे से ईंटों को हटा दिया और उन्हें पटना विश्वविद्यालय के इतिहास विभाग में भेज दिया। इसके बाद, विश्वविद्यालय के कुछ छात्रों ने खुदाई स्थल शुरू किया, लेकिन कुछ भी पर्याप्त नहीं था।  1962 में, पटना विश्वविद्यालय के पुरातत्व विभाग ने, डीसी वर्मा के नेतृत्व में, भारत के पुरातत्वविदों के साथ मिलकर, 1969 तक जारी रखने वाले स्थानों की खोज करने के लिए परियोजना शुरू की। एएसआई ने 1972 और 1982 में फिर से खुदाई की। इन दो बड़ी परियोजनाओं से  अपने केंद्र में क्रूसिफ़ॉर्म स्तूप के साथ एक विशाल वर्ग मठ, एक पुस्तकालय, हिंदू और तिब्बती मंदिर की मूर्तियों के विभिन्न छोटे स्तूप और ढेरों का पता लगाया गया था।  स्वतंत्र भारत में यह सबसे बड़ी पुरातात्विक खुदाई थी।  साइट का मुख्य आकर्षण एक केंद्रीय स्तूप रहा है।  कई अन्य बौद्ध स्थल कार्यशालाओं की तरह, यहां कई लघु स्तूपों के पूरक में केंद्रीय स्तूप है।  बुद्ध के अवशेषों पर निर्मित मध्यस्थान, ईंटों और ठोस मिट्टी से बना है।  15 मीटर ऊंचे दो मंजिला स्तूप।  लगभग 2.5 मीटर ऊंचे और दो छतों में प्रत्येक स्तर परिधि पथ के साथ सजाया जाता है जो आपको संरचना के चारों ओर ले जा सकता है।  दोनों छतों की दीवारें टेराकोटा पैनसेल से मिलती-जुलती हैं, हालाँकि उनमें से कई अब ख़राब हो चुकी हैं।  जो आंकड़े बुनते हैं वे हिंदू होने के साथ-साथ बौद्ध भी हैं।  तो बुद्ध, जम्बाला, मंजुश्रेई, तारा

 आदि, विष्णु, पार्वती और हनुमान जैसे हिंदू देवताओं के साथ पैनलों पर।  इसके अलावा, कोई भी योगी, ड्रमर, शेर, हाथी आदि की आकृतियों के साथ शिकार, साँप के आकर्षक और नृत्य कर सकता है, फिर भिक्षुओं के लिए एक आवासीय ब्लॉक है।  यह खंड, जो एक समय एक hugestructure था, अब खंड के आकार में खंडहर में मौजूद है, प्रत्येक तरफ 330 मी।  इसमें चार बड़े चैंबरों वाले प्रत्येक फ्लैंक के साथ उत्तर से अमेजिक प्रवेश है।  जड़, जो अनजाने में चली गई थी, एक बार विशाल स्तंभों द्वारा समर्थित थी।  उनमें से कई अभी भी जमीन पर बिखरे हुए हैं। मठ में कुल 208 कोशिकाएं हैं, जिनमें से प्रत्येक पर 52, छात्र के साथ-साथ शिक्षक भी हैं।  असामान्य वेरैंडा सभी कोशिकाओं को जोड़ता है और कदम केंद्र से एक आंगन में नीचे उतर रहे हैं। प्रत्येक सेल में तीन बेड हैं।  इसके अलावा, प्रत्येक ब्लॉक में एक नियोजित जल निकासी प्रणाली है।  पुस्तकालय भवन के खंडहर विक्रमशिला के सर्वोपरि होने की गवाही बौद्ध अध्ययन के केंद्र के रूप में देते हैं।  मुख्य मठ के दक्षिण में, पुस्तकालय एक hugecomplex है।  भवन के पीछे की दीवार को कंडीशनिंग करने के उद्देश्य से पानी के साथ एक बड़ा जलाशय भी इंजीनियरिंग चमत्कार है।  यह मुख्य रूप से अनमोल पांडुलिपियों को संरक्षित करने के लिए डिज़ाइन किया गया था।  विक्रमशिला ने 12 वीं शताब्दी के दौरान रामपाल के शासनकाल के गौरव को छू लिया।  तब इसे नालंदा के लगभग समान महान संस्थान के रूप में माना जाता था। इस विश्वविद्यालय में दो विद्वान मुख्य द्वार पर तैनात थे।  जो छात्र बनने की इच्छा रखते थे उन्हें केवल तभी अनुमति दी जाती थी जब उन्हें तर्क में इन द्वारपालों को हराने के लिए पर्याप्त रूप से बुद्धिमान पाया जाता था।  मुफ्त में शिक्षा प्रदान की।  वर्ष 1193 में जब बंगाल के अंतिम हिंदू राजा लक्ष्मण सेना को बख्तियार खिलजी के हाथों से घेर लिया गया, तो यह विश्वविद्यालय मलबे में तब्दील हो गया।  किंवदंती है कि Musliminvaders गलती से इसे तेजी से ले गए और बेरहमी से इसे जला दिया।  1236 के अंत तक, विक्रमशिला सिर्फ एक निर्जन मलबे था, अफसोस की बात है, यह बख्तियार खिलजी था जिसने नालंदा विश्वविद्यालय को भी नष्ट कर दिया था।  नवंबर 2004 में विक्रमशिला की यात्रा पुरातात्विक संग्रहालय के लिए एक यात्रा के बिना अधूरी रहेगी। यह साइट से खुदाई किए गए काम के विभिन्न अनमोल टुकड़े को प्रदर्शित करता है। कई बुद्ध मूर्तियों से लेकर, लोकनाथ महाकाल, तारा और अन्य की प्रतिमाएं हैं।  विक्रमशिला को आज भी भागलपुर के मूल निवासी भूल जाते हैं।  लेकिन इसकी गौरवगाथा को देखते हुए, यह हमारी सामूहिक चेतना में एक स्थान के योग्य है।  भागलपुर की यात्रा आपको बस इतना ही चाहिए, और हमें यकीन है कि उनके जीवन में भी कोई भी जगह नहीं भूल सकता...

©️®️

🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....

 

Ancient University of India 3 - VIKRAMSHILA

            

  

आप सबका बहोत बहोत धन्यावाद की आपने मेरे ब्लोग को सराहा l 🙏

आप के ईमेल और मेसेज मिलते रहते हैं, आपके सुझाव के अनुसार अब से मेरे ब्लॉग हिन्दी में भी उपलब्ध होंगे l
ये मेरे लिए गर्व बात होगी कि मेरे संशोधन एवँ विचार, मे राष्ट्रभाषा मे प्रस्तुत करने के लिए बहोत खुश हुँ l

तो हमारी सीरीज आगे बढ़ाते हुए आज हम तीसरी अद्भुत विक्रमशिला विश्वविद्यालय के बारे में जानकारी प्रस्तुत करेंगे l

विक्रमशिला भारत का एक प्रसिद्ध शिक्षा-केन्द्र (विश्वविद्यालय) था। नालन्दा विश्वविद्यालय और विक्रमशिला दोनों पाल राजवंश के राज्यकाल में शिक्षा के लिए जगत्प्रसिद्ध थे। वर्तमान समय में बिहार के भागलपुर जिले का अन्तिचक गाँव वहीं है जहाँ विक्रमशिला थी। इसकी स्थापना ८वीं शताब्दी में पाल राजा धर्मपाल ने की थी। प्रसिद्ध पण्डित अतीश दीपंकर यहीं शिक्षण करते थे।

यहाँ पर लगभग 160 विहार थे, जिनमें अनेक विशाल प्रकोष्ठ बने हुए थे। विद्यालय में सौ शिक्षकों की व्यवस्था थी। नालन्दा की भाँति विक्रमशिला विश्‍वविद्यालय भी बौद्ध संसार में सर्वत्र सम्मान की दृष्टि से देखा जाता था। इस महाविद्यालय के अनेक सुप्रसिद्ध विद्वानों में 'दीपांकर श्रीज्ञान अतीश' प्रमुख थे। ये ओदन्तपुरी के विद्यालय के छात्र थे और विक्रमशिला के आचार्य। 11वीं शती में तिब्बत के राजा के निमंत्रण पर ये वहाँ पर गए थे। तिब्बत में बौद्ध धर्म के प्रचार-प्रसार में इनका योगदान बहुत महत्वपूर्ण समझा जाता है।

मान्यता है कि बख्तियार खिलजी नामक मुस्लिम आक्रमणकारी ने सन ११९३ के आसपास इसे नष्ट कर दिया था।

इस विश्वविद्यालय ने अपनी स्थापना के तुरन्त बाद ही अन्तर्राष्ट्रीय महत्त्व प्राप्त कर लिया था। विक्रमशिला विश्वविद्यालय के प्रख्यात विद्वानों की एक लम्बी सूची है। तिब्बत के साथ इस शिक्षा केन्द्र का प्रारम्भ से ही विशेष सम्बंध रहा है। विक्रमशिला विश्वविद्यालय में विद्याध्ययन के लिए आने वाले तिब्बत के विद्वानों के लिए अलग से एक अतिथिशाला थी। विक्रमशिला से अनेक विद्वान तिब्बत गए थे तथा वहाँ उन्होंने कई ग्रन्थों का तिब्बती भाषा में अनुवाद किया। इन विद्वानों में सबसे अधिक प्रसिद्ध दीपंकर श्रीज्ञान थे जो उपाध्याय अतीश के नाम से विख्यात हैं। विक्रमशिला का पुस्तकालय बहुत समृद्ध था। विक्रमशिला विश्वविद्यालय में बारहवीं शताब्दी में अध्ययन करने वाले विद्यार्थियों की संख्या ३००० थी। विश्वविद्यालय के कुलपति ६ भिक्षुओं के एक मण्डल की सहायता से प्रबंध तथा व्यवस्था करते थे। कुलपति के अधीन ४ विद्वान द्वार-पण्डितों की एक परिषद प्रवेश लेने हेतु आये विद्यार्थियों की परीक्षा लेती थी।

इस विश्वविद्यालय में व्याकरण, न्याय, दर्शन और तंत्र के अध्ययन की विशेष व्यवस्था थी। इस विश्वविद्यालय की व्यवस्था अत्यधिक सुसंगठित थी। बंगाल के शासक शिक्षा की समाप्ति पर विद्यार्थियों को उपाधि देते थे। सन १२०३ ई० में बख्तियार खिलजी ने विक्रमशिला विश्वविद्यालय को नष्ट कर दिया।
यहाँ बौद्ध धर्म और दर्शन के अतिरिक्त न्याय, तत्त्वज्ञान, व्याकरण आदि की भी शिक्षा दी जाती थी। विद्यार्थियों की सुविधा के लिए पुस्तकें उपलब्ध कराई जाती थीं तथा उनकी जिज्ञासाओं का समाधान विद्वान आचार्यों द्वारा किया जाता था। यहाँ देश से ही नहीं विदेशों से भी विद्याध्ययन के लिए छात्र आते थे। शिक्षा समाप्ति के बाद विद्यार्थी को उपाधि प्राप्त होती थी जो उसके विषय की दक्षता का प्रमाण मानी जाती थी। पूर्व मध्ययुग में विक्रमशिला विश्वविद्यालय के अतिरिक्त कोई शिक्षा केन्द्र इतना महत्त्वपूर्ण नहीं था कि सुदूर प्रान्तों के विद्यार्थी जहाँ विद्या अध्ययन के लिए जाएँ। इसीलिए यहाँ छात्रों की संख्या बहुत अधिक थी। यहाँ के अध्यापकों की संख्या ही ३००० के लगभग थी अतः विद्यार्थियों का उनसे तीन गुना होना तो सर्वथा स्वाभाविक ही था। इस विश्वविद्यालय के अनेकानेक विद्वानों ने विभिन्न ग्रंथों की रचना की, जिनका बौद्ध साहित्य और इतिहास में नाम है। इन विद्वानों में कुछ प्रसिद्ध नाम हैं- रक्षित, विरोचन, ज्ञानपाद, बुद्ध, जेतारि रत्नाकर शान्ति, ज्ञानश्री मिश्र, रत्नवज्र और अभयंकर। दीपंकर नामक विद्वान ने लगभग २०० ग्रंथों की रचना की थी। वह इस शिक्षाकेन्द्र के महान प्रतिभाशाली विद्वानों में से एक थे। अब इस विश्वविद्यालय के केवल खण्डहर ही अवशेष हैं।

बख्तियार खिलजी

प्राचीन विक्रमशिला विश्वविद्यालय का उद्देश्य नालंदा और तक्षशिला में मौजूदा विश्व स्तर के विश्वविद्यालयों के पूरक थे।  यह दिल्ली सल्तनत के बख्तियार खिलजी के एक हमले के दौरान नष्ट होने से पहले चार शताब्दियों तक चला।

मुझे पहले एक कहानी के साथ शुरू करना चाहिए, जो मुझे यकीन है कि आप में से अधिकांश ने नहीं सुना है।  यह कहानी "नालंदा / विक्रमशिला विश्वविद्यालय को नष्ट करने वाले व्यक्ति" (1193 CE) के बारे में है।

यह उन्मादी इस्लामिक तुर्क मुहम्मद गोरी की सेना का सरदार था, जिसने 12 वीं शताब्दी के अंत में भारत पर आक्रमण किया, पृथ्वीराज चौहान को धोखा दिया और अंत में मगध (आज के बिहार) की ओर कूच किया और उस समय की दुनिया में सबसे सुंदर इमारत / परिसर को जला दिया।  प्राचीन बौद्ध नालंदा विश्वविद्यालय।

भारत के बौद्ध धर्म के 1500 साल पुराने इतिहास में "विशाल" ऐतिहासिक घटना के रूप में कुछ छोटे से परिसर में स्थित कुछ विश्वविद्यालय को जलाने का यह "छोटा" कदम है।  500 ईसा पूर्व से भारत में बौद्ध धर्म का जन्म और विकास हुआ और 1193 ई। तक जीवित रहा।

    नालंदा विश्वविद्यालय की स्थापना 450 ईस्वी में शानदार प्राचीन गुप्त साम्राज्य के कुमारगुप्त ने की थी।  गुप्त, हर्षवर्धन, पलास और सेना के संरक्षण में इसका संरक्षण 800 से अधिक वर्षों तक नहीं रहा, जब तक कि इस व्यक्ति ने मगध की पवित्र भूमि पर अपना कदम नहीं रखा।

  जब वह विश्वविद्यालय के गेट पर सुरक्षा गार्ड की हत्या करने के बाद नालंदा परिसर में दाखिल हुए, तो उन्होंने कई देशों के हजारों छात्रों को देखा।  उनमें से कुछ पेड़ के नीचे परिसर के मैदान में ध्यान कर रहे थे।  बिना किसी देरी के, उसने अपनी तलवार अपने हाथ में ले ली और निर्दयता से उस परिसर में मौजूद हर एक गैर-मुस्लिम को मारना शुरू कर दिया, जिसमें नालंदा का सबसे पुराना भिक्षु भी शामिल था, जो 40 से अधिक वर्षों से प्राचीन विश्वविद्यालय का रखरखाव कर रहा था।

सामूहिक वध के बाद, उन्होंने विश्वविद्यालय के पुस्तकालय को प्रज्वलित किया जो सभी प्रकार के ज्ञान के विशाल स्रोत से समृद्ध था जो उस समय धरती पर उपलब्ध हो सकता था, जिसमें 30 मिलियन से कम शास्त्र नहीं थे।  इतिहासकारों का दावा है कि उस पुस्तकालय को पूरी तरह से जलने में 3 और डेढ़ महीने लग गए।

यह शख्स कोई और नहीं “बख्तियार खिलजी” था !!

विक्रमशिला विश्‍वविद्यालय बौद्ध धर्म की वज्रयान शाखा का प्रमुख केन्द्र था। यहाँ न्याय, तत्वज्ञान एवं व्याकरण की शिक्षा दी जाती थी। 12वीं शती में यह विश्वविद्यालय एक विराट् शिक्षा–संस्था के रूप में प्रसिद्ध था। इस समय में यहाँ पर तीन सहस्र विद्यार्थियों की शिक्षा के लिए समुचित व्यवस्था थी। संस्था का एक प्रधान अध्यक्ष तथा छः विद्वानों की एक समीति मिलकर विद्यालय की परीक्षा, शिक्षा, अनुशासन आदि का प्रबन्ध करती थी। 1203 ई. में मुसलमानों ने जब बिहार पर आक्रमण किया, तब नालन्दा की भाँति विक्रमशिला को भी उन्होंने पूर्णरूपेण नष्ट–भ्रष्ट कर दिया। बख़्तियार ख़िलजी ने 1202-1203 ई. में विक्रमशिला महाविहार को नष्ट कर दिया था। यहाँ के विशाल पुस्तकालय को आग के हवाले कर दिया था, उस समय यहाँ पर 160 विहार थे जहां विद्यार्थी अध्ययनरतथे। इस प्रकार यह महान विश्वविद्यालय, जो उस समय एशिया भर में विख्यात था, खण्डहरों के रूप में परिणत हो गया।

तिब्बती सूत्रों के अनुसार, पाँच महान महावीर बाहर खड़े थे: विक्रमशिला, जो कि उस समय की प्रमुख विश्वविद्यालय थी;  नालंदा, अपने प्रमुख लेकिन अभी भी शानदार, सोमपुरा, ओदंतपुरा, और जगदला के सामने है।

नालंदा और विक्रमशिला, दो अन्य महान विश्वविद्यालय जो पाल वंश के दौरान बड़े हुए थे, उन्हें महा विहार कहा जाता था, 'महान मठ'।  विक्रमशिला युग का प्रमुख विश्वविद्यालय था और नालंदा के साथ भारत में बौद्ध शिक्षा के दो सबसे महत्वपूर्ण केंद्रों में से एक था।

पाल वंश का दूसरा शासक धर्मपाल एक पवित्र बौद्ध राजा था और विक्रमशिला विश्वविद्यालय की स्थापना के लिए जाना जाता है।  विक्रमशिला विश्वविद्यालय बिहार के भागलपुर के पास कहलगाँव में स्थित है।

©️®️

🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....

Ancient University of India 2 - NALANDA

આ સિરીઝ માં આજે આપણે નાલંદા વિદ્યાપીઠ વિશે જાણીએ.... 

ઘણા દુર્લભ ગ્રંથોનો જબરદસ્ત સંગ્રહ ધરાવતો નાલંદા વિદ્યાપીઠ!

અલગાભાગે નાલંદા વિદ્યાપીઠનો અવશેષ, વિશ્વની 400 વર્ષની શ્રેષ્ઠ શાળા તરીકે પ્રખ્યાત!  અહીં ઘણા દુર્લભ ગ્રંથોનો એક મહાન સંગ્રહ હતો.

મગધ સામ્રાજ્યમાં લગભગ તે જ સમયે નાનંદા વિદ્યાપીઠની સ્થાપના થઈ રહી હતી જ્યારે હૂન આક્રમણકારોએ તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠને પુનર્જીવિત કરી હતી.  મગધના મહારાજા શકદિત્ય (એટલે ​​કે ગુપ્ત રાજવંશ સમ્રાટ કુમાર ગુપ્તા: વર્ષ 15૧15 થી 5 shortnda) નાલંદાને તેમના ટૂંકા સમયમાં વિદ્યાપીઠ તરીકે વિકસિત કર્યા.  આ વિદ્યાપીઠનું પ્રારંભિક નામ 'નલવિહાર' હતું.  નાલંદા વિદ્યાપીઠ ઘણા બિલ્ડિંગ્સનું ખૂબ મોટું સંકુલ હતું.  તેમાં મોટી ઇમારત હતી - રત્નાસાગર, રત્નોદધી અને રત્નરંજક!  'મન મંદિર' સૌથી વધુ વહીવટી મકાન હતું.  આગળ 1197 માં, બખ્તિયાર ખિલજીએ આ શાળાને બાળી નાખી.  અગાઉ, નાલંદા વિદ્યાપીઠ વિશ્વની સૌથી જાણીતી વિદ્યાપીઠ હતી.
આ શાળામાં પ્રવેશ માટે સખત પરીક્ષા કરવી પડી હતી.  ચીની પ્રવાસી હ્યુએન સાસંગ 10 વર્ષથી અહીં અભ્યાસ કરી રહ્યો હતો.  તેમના ગુરુ શીલભદ્ર આસામના હતા.  હ્યુએન સાંગે આ શાળાની પ્રશંસામાં સમૃદ્ધ લેખન કર્યું છે...

નાલંદા વિદ્યાપીઠ 

પ્રાચીન ભારતના શૈક્ષણિક ઇતિહાસમાં મગધ (એટલે અત્યારનું બિહાર) પ્રદેશનું નામ સોનેરી અક્ષરોમાં લખવું પડશે. પટનાની પૂર્વમાં ૪૦ માઈલ પર નાલંદા હતું. તે ગામનું મૂળ નામ વટગામ હતું. તે ઠેકાણે વર્ષ ૧૮૧૨ થી વર્ષ ૧૮૩૮ના કાળમાં ઉત્ખનન થયું. તેના પરથી આ વિદ્યાપીઠનો શોધ થયો.  નાલ એટલે કમળ. બુદ્ધ ચરિત્રમાં કમળને વધારે મહત્ત્વ હતું. તેના પરથી નાલંદા નામ પડ્યું હશે. આ પ્રાચીન વિદ્યાક્ષેત્ર ૧૬૦૦ ફૂટ લંબાઈ ધરાવતું અને ૪૦૦ ફૂટ પહોળું હતું. ફાહીયાન, વ્હૂએનત્સંગ ઇત્યાદિ ચીની પ્રવાસીઓએ અહીં સાત માળનું મકાન હતું, એમ કહ્યું છે. ઠેકઠેકાણે કમળના સરોવરો હતા. નાલંદા વિદ્યાપીઠના પ્રમુખ શીલભદ્ર પાસે વ્હૂએનત્સંગે ૧૫ માસ અધ્યયન કર્યું હતું. જાગતિક કીર્તિ ધરાવતા આ વિદ્યાપીઠમાં ૨ સહસ્ર શિક્ષક અને ૧૦ સહસ્ર વિદ્યાર્થીઓ હતા. શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓના નિવાસની વ્યવસ્થા અહીં હતી. ઇત્સિંગ નામક ચીની પ્રવાસી અહીં ૧૦ વર્ષો સુધી રહ્યો હતો. તેણે તેના પ્રવાસવર્ણનમાં લખી રાખ્યું કે, વિદ્યાપીઠનો પરિસર ૭ ચો.મા. હતો. ત્યાં પ્રવેશ લેનારા પ્રત્યેક વિદ્યાર્થીની કસોટી પરીક્ષા લીધા પછી જ યોગ્ય વિદ્યાર્થીને પ્રવેશ આપવામાં આવતો હતો. આ વિદ્યાપીઠને પ્રકાશમાન કરવાનું શ્રેય ગુપ્ત વંશના રાજાઓને, તેમજ સમ્રાટ હર્ષવર્ધનને ફાળે જાય છે. આ વિદ્યાપીઠમાં અનેક વિષયોનું ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ પ્રદાન કરવામાં આવતું હતું. અર્થશાસ્ત્ર અને તત્ત્વજ્ઞાન આ મહત્ત્વના વિષયો, તે ઉપરાંત ખગોળશાસ્ત્ર, આરોગ્યશાસ્ત્ર, ધાતુશાસ્ત્ર, રસાયણશાસ્ત્ર, યોગવિદ્યા, શિલ્પકળા, વાસ્તુકળા, ચિત્રકળા, સ્થાપત્યકળા અને ૧૮ સંપ્રદાય આ વિષયોનો પાઠ્યક્રમમાં સમાવેશ થતો હતો. બૌદ્ધ ધર્મ ઉપરાંત જૈન અને હિંદુ ધર્મનું પણ તત્ત્વજ્ઞાન અત્રે શીખવવામાં આવતું હતું. ન્યાયશાસ્ત્ર, વ્યાવહારિક જ્ઞાનનું અધ્યયન થતું હતું. નાલંદા ખાતેનું ગ્રંથાલય વિશેષ પ્રસિદ્ધ હતું. તેનું નામ  ધર્મગંજ  હતું. રત્નસાગર, રત્નોદધિ, રત્નરંજક એવાં ત્રણ મોટાં ગ્રંથાલયો હતાં. મુખ્ય મકાન ૯ માળનું હતું. અહીંના ગ્રંથાલયમાં લાખો ગ્રંથ રાખવામાં આવ્યા હોવા જોઈએ. આટલો વિશાળ ગ્રંથસંગ્રહ સમગ્ર જગત્માં બીજે ક્યાંય પણ ન હતો. ઇત્સિંગે તેના ૧૦ વર્ષોના વાસ્તવ્ય દરમિયાન આશરે ૫ લાખ શ્લોક અને ૪૦૦ સંસ્કૃત હસ્તલિખિતોનું ચીની ભાષામાં ભાષાંતર કર્યું અને આ જ્ઞાનનો અણમોલ વારસો તેના દેશમાં લઈ ગયો. ૧૩મા સૈકાના આરંભમાં બખત્યાર ખિલજી નામક મુસલમાન સુલતાને નાલંદા પર આક્રમણ કરીને ત્યાંના મકાનો નષ્ટ કર્યાં. ગ્રંથસંગ્રહ બાળી નાખ્યો. અનેક વિદ્વાન આચાર્ય અને વિદ્યાર્થીઓને જીવે મારી નાખ્યા.

સુસંગત મહત્વ અને સુંદર સ્થાપત્ય.  જો તમને historical રેકોર્ડ્સ મળે, તો પછી તમે જુઓ છો કે નાલંદામાં ઘણાં historical આકર્ષણો છે.  નાલંદા યુનિવર્સિટીના અવશેષો આ સ્થળનું મુખ્ય આકર્ષણ છે.  નાલંદા જિલ્લાના શ્રેષ્ઠ પર્યટન સ્થળો વિશે જાણવા આ લેખ વાંચો.  નાલંદા યુનિવર્સિટી, નવા નાલંદા બિહાર, સૂરજપુર મંદિર, સૂર્ય મંદિર, હ્યુએન સાંગ મેમોરિયલ હોલ, નાલંદા પુરાતત્વીય સંગ્રહાલય, સરિપુત્રનો સ્તૂપ, બિહાર શરીફ, કુંડલપુર, બાકરા મંદિર, ગાઓન મંદિર, મહાન સ્તૂપ આ બધા સ્થળો નાલંદા જિલ્લાનું મુખ્ય આકર્ષણ છે.  .  મધ્યયુગીન કાળના મોટાભાગના પ્રાચીન સ્થાપત્ય અહીં હાજર છે.  તમે આ સુંદર લક્ષ્યસ્થાનમાં કોઈપણ સમયે મુલાકાત લઈ શકો છો પરંતુ શિયાળો એ નાલંદા જિલ્લાની મુલાકાત લેવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે.

નાલંદા યુનિવર્સિટી વિશે 8 આશ્ચર્યજનક તથ્યો..

નાલંદા યુનિવર્સિટી, આશરે 2,500 વર્ષ પહેલાં બૌદ્ધ સાધુઓ દ્વારા સ્થાપિત, કલા અને શીખવા માટેના શ્રેષ્ઠતાનું એક અસાધારણ કેન્દ્ર હતું.  તે the૦૦ મી સદીથી લઈને ૧th મી સદીમાં એ.ડી. સુધી લગભગ remained૦૦ વર્ષના સમયગાળા સુધી રહ્યું, 'નાલંદા' એ ત્રણ સંસ્કૃત શબ્દો ના + આલમ + ડાના સંયોજન દ્વારા લેવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ છે કે 'ભેટ બંધ ન કરવી'  જ્ knowledge '.  700 વર્ષ પહેલાં નાલંદામાં નાશ કરવામાં આવ્યું હતું ત્યાં સુધી વિદ્વાનો અહીં નાલંદામાં પ્રેક્ટિસ કરે છે તે જ છે.  જ્યારે નાલંદા તેની ટોચ પર હતું, ત્યારે તે લગભગ 10,000 ગૌરવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓ અને પંદર સો શિક્ષકોની વિશ્વ વિખ્યાત ફેકલ્ટીનું યજમાન હતું.  તેમના અભ્યાસનો અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ ફક્ત બૌદ્ધ ન હતા;  તેઓ વિવિધ અન્ય સંસ્કૃતિઓ અને ધાર્મિક માન્યતાઓ સમાવે છે.  અહીં શિક્ષણ સંપૂર્ણ રીતે મફત હતું અને આ સ્થાનને નાલંદા નામ આપવાનો આ મુખ્ય હેતુ છે, કારણ કે નાલંદાના અંતમાં ‘દા’ શબ્દ ‘દાના’ માટેનો ટૂંકા સ્વરૂપ હતો, જેનો અર્થ હતો ‘ભેટ’.  નાલંદા યુનિવર્સિટી એ કોઈ શંકા છે કે જે ભારતીય હતી, તે છે અને આવનારી પે generationsીઓ માટે ગર્વ કરશે.  પરંતુ, શું તમને લાગે છે કે તમારે નાલંદા યુનિવર્સિટી વિશે પૂરતી જરૂર છે?  આ યુનિવર્સિટી વિશે 8 ખરેખર આશ્ચર્યજનક તથ્યો વિશે જાણવા આગળ વાંચો.

 બૌદ્ધિક અને આધ્યાત્મિક રોકસ્ટાર્સની જાતિ બનાવો:

નાલંદા યુનિવર્સિટીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મોટાભાગના બૌદ્ધિક અને આધ્યાત્મિક પરિપક્વ વ્યક્તિઓનો ઉજ્જવળ બનાવવાનો હતો, જે સમગ્ર સમાજના વિવિધ પાસાઓ માટે લાયક અને ફાળો આપશે.  આજે, અમારી પાસે વિશાળ યુનિવર્સિટી વિશેની માત્ર દસ ટકા માહિતીની માલિકી છે અને આપણે મુખ્યત્વે 5th મી સદી એડીથી ચિની યાત્રાળુઓ ફા-હિએન, 7th મી સદી એડીથી હ્યુએન ત્સંગ અને T મી સદી એડીથી ફરીથી આઇ-ત્સિંગના indeણી હોવા જોઈએ.  નાલંદામાં તેમના રોકાણ દરમિયાન તેઓએ જોયેલી વિવિધ ઇવેન્ટ્સના તેમના રેકોર્ડિંગ્સ અમને તેના ઉત્કૃષ્ટ યુગ દરમિયાન નાલંદાના અનુમાનિત પાત્ર પ્રદાન કરે છે.

 Buddhist. બૌદ્ધ સાધુઓએ પ્રથમ ત્યાં એક અધ્યયન કેન્દ્રની સ્થાપના કરી:

નાલંદાની સ્થાપના બૌદ્ધ સાધુઓ દ્વારા ધ્યાન માટે યોગ્ય સ્થાન બનાવવાના મૂળ હેતુ સાથે કરવામાં આવી હતી.  તે વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે ગૌતમ બુદ્ધ અનેક વખત નાલંદા ખાતે રહ્યા હતા અને સાધુઓને અનુકૂળ અને જન્મજાત શિક્ષણ અને ધ્યાન વાતાવરણ પ્રદાન કરવા માટે તેમના વિવિધ શૈક્ષણિક કેન્દ્રો અહીં ઉભા કરવામાં આવ્યા હતા.

 📌 ગુપ્ત વંશ દરમિયાન નાલંદા યુનિવર્સિટીની સ્થાપના:

Historical અધ્યયન અને પુરાવા સૂચવે છે કે નાલંદાની પ્રખ્યાત યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કુમારગુપ્ત, પ્રખ્યાત ગુપ્ત સમ્રાટના શાસન દરમિયાન કરવામાં આવી હતી.  પ્રજાવર્મન અને ઝુઆનઝંગ, બંનેએ તેમને યુનિવર્સિટીના બિછાવેલા સ્થાપક તરીકે ટાંક્યા હતા, જે સ્થળ પર મળેલા સીલ દ્વારા પણ સાબિત થાય છે.

 🎯 IGH--6 મહિના સુધી સળગાવી શકાય તેવું લાઇબ્રેરી:

નાલંદા યુનિવર્સિટીની શકિતશાળી પુસ્તકાલયને ધર્મ ગુંજ કહેવામાં આવતું હતું, જેનો અર્થ સત્યનો પર્વત હતો.  તે સમયે તે વિશ્વના બૌદ્ધ જ્ knowledge નું અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત અને પ્રખ્યાત ભંડાર હતું.  લાઇબ્રેરી સેંકડો અને હજારો ગ્રંથોના પુસ્તકોનું બનેલું હોવાનું કહેવાય છે.  આ તે હકીકતથી સ્પષ્ટ છે કે મુસ્લિમ આક્રમણકારો દ્વારા આગ ચાંપી દેવામાં આવી હતી, તે સમયે તેને સંપૂર્ણપણે બળીને લગભગ 3-6 મહિના થયા હતા.  નાલંદા યુનિવર્સિટીની લાઇબ્રેરીમાં ત્રણ મુખ્ય ઇમારતોની રચના કરવામાં આવી હતી, જે લગભગ નવ વાર્તાઓ સુધી પહોંચી હતી.  આ ત્રણ પુસ્તકાલયની ઇમારતોને તેમના સંબંધિત નામો દ્વારા બોલાવવામાં આવી હતી જેમાં રત્નાસાગર-ધ સી ઓફ જ્વેલ્સ, રત્નારાજક-ડેલિટર ઓફ જ્વેલ્સ અને રત્નોદાધી-ધ મહાસાગર, જ્વેલ્સનો સમાવેશ થાય છે.

 👉 અભ્યાસક્રમ:

તિબેટીયન પરંપરા મુજબ, યુનિવર્સિટીમાં "ચાર ડોક્સગ્રાફી" રાખવામાં આવી હતી, જે નાલંદામાં શીખવવામાં આવતી હતી.  આમાં શામેલ છે:

સર્વસ્વિવદ સૌત્રાન્તિકિકા સર્વસ્તિવાડા વૈભૈતિકમિત્મત્ર, અસગાની મહાયણ દર્શન અને વસુબંધુમાધ્યામાકા, નાગાર્જુનનું મહાયાન દર્શન

 🎯 Administration. વહીવટ:

યજિંગના લખાણો અનુસાર નાલંદા યુનિવર્સિટીમાં વહીવટ અને ચર્ચાની બાબતોમાં રહેલ સાધુઓ સહિત દરેકની વિધાનસભાની જરૂર પડે છે અને વિધાનસભામાં હાજર દરેક લોકોએ સંયુક્તપણે નિર્ણય પર સહમતિ મેળવી હતી.  યુનિવર્સિટીની વહીવટી તંત્ર, એક રીતે, લોકશાહી હતી.

 🎯 બૌદ્ધ ધર્મ પર પ્રભાવ:

મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ વજરાયણ અને મહાયાન સંસ્કૃતિની તિબેટીયન બૌદ્ધ સંસ્કૃતિઓનો સમાવેશ કરે છે, જેમાં નાલંદાના શિક્ષકો પણ શામેલ હતા.  મહાન વિદ્વાન ધર્મકીર્તિ, જે બૌદ્ધ પરમાણુવાદના પ્રાથમિક સિદ્ધાંતવાદીઓમાંના એક તરીકે ઓળખાય છે અને ભારતીય દાર્શનિક તર્કશાસ્ત્રના ભૂદ્દીસ્ટ સ્થાપકોમાંના એક તરીકે પણ કહેવામાં આવે છે.

 📌 અવશેષો:

આજ સુધી, નાલંદા યુનિવર્સિટીમાં અહીં ઘણી બધી વિનાશકારી રચનાઓ ટકી છે.  ખોદાયેલા ખંડેર લગભગ 150,000 ચોરસ ફૂટ મીટરના ક્ષેત્રમાં વિસ્તૃત હોવાનું જાણવા મળે છે.  એવું માનવામાં આવે છે કે નાલંદા યુનિવર્સિટીમાં %૦% અવશેષો હજુ પણ અવ્યવસ્થિત છે.

👆 [ચિત્રોમાં] અમદાવાદ સ્થિત આર્કિટેક્ટ્સ વાસ્તુ શિલ્પ કન્સલ્ટન્ટ્સે ઐતિહાસિક નાલંદા યુનિવર્સિટીને માસ્ટરપ્લાન કરવાની સ્પર્ધા જીતવા એલીઝ અને મોરિસન અને સ્નેહેટ્ટા તરફથી સ્પર્ધા યોજાઈ હતી... 

 વિજેતા યોજનાની પસંદગી તેના ‘વૈચારિક આયોજન, વિચારની સ્પષ્ટતા અને નાલંદાની દ્રષ્ટિ આગળ ધપાવવાની ક્ષમતા’ માટે કરવામાં આવી હતી.

 એક નિવેદનમાં વાસ્તુ શિલ્પએ કહ્યું: ‘અમે નાલંદા યુનિવર્સિટીને ભવિષ્યના કેમ્પસ તરીકે કલ્પના કરીએ છીએ, વૈશ્વિક શિક્ષણના મોખરે અને બૌદ્ધિક ઉત્કૃષ્ટતાના કેન્દ્રમાં છે..... 

©️®️🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....