Writer : Pro.Dr. V.K.Trivedi
ન કહેવાયેલી, ન સહેવાતી, ન છુપાવી શકાતી, ન પ્રદર્શિત કરી શકાતી, દર્દ ભરી લાગણીઓનો સમુંદર જ્યારે ઘૂઘવે ત્યારે બહુ બહુ તો શું થાય !!? થાય શું !!?? કાંઈ ન થાય, દૂધમાં ઉભરો આવે એમ ફરીથી એમાં ને એમાં સમાય જાય.... દુનિયાને ને આદત પડી છે, મોટા મોટા તુફાનો ઝીલવાની !!!! પડવું, આખડવું, ફરી ઉભું થવું, ફરી બધું વ્યવસ્થિત કરી જીવન આગળ ધપાવવું.... આ જ ક્રમ છે... એ બધું બનતું રહે છે, ઘટ્તું રહે છે..... જીવન નૈયા ચાલ્યા કરે છે....
પણ જેને 'હું' ની શોધ છે એ આ જન્મ ની નથી, એ પ્રવાસ કંઈ કેટલાય જન્મોથી શરૂ થઈ ચૂક્યો હોય છે... માનસિક અવસ્થામાં તમામ પ્રક્રિયા રિવાઇન્ડ - ફોરવર્ડ થતી રહે છે.... મારા હોવા કે ન હોવા થી દુનિયાને બહુ ફરક નહિ પડે, વધુ માં વધુ જેમ તળાવમાં ઉગેલા કમળ ને તોડવાથી જેમ પાણીમાં એકાદ બે ભ્રમણ પડે છે, બસ આટલો જ ફરક કહી શકાય..... પણ ! પછી, એ કમળ નું થયું શું !!?? કોઈ ઈશ્વરની મૂર્તિના શિરે શોભ્યુ કે તેના પગે મુકવામાં આવ્યું !!??? શું થયું આખરે એ કમળ નું !!?
લાગણીઓ નાં મોજા ઉછળે છે ! કે પછી પૂર આવે છે...!! આ ભાવ સાથે જે તણાયા તેને ક્યાંય કિનારો નથી મળ્યો, આ વાસ્તવિકતા છે.... મને અમુક હિન્દી સોન્ગ ખૂબ ગમે છે,
Ham bhatakte hai, kyo bhatakte hai, dashto-sehra me
Aisa lagta hai, mauj pyasi hai, apne dariya me
Kaisi uljhan hai, kyo ye uljhan hai
Ek saya sa, ru-bru kya hai
Ai dil-e-nadaan, ai dil-e-nadaan
Aarzoo kya hai, justju kya hai !!
"રજિયા સુલ્તાન" ફિલ્મનાં આ ગીત ની એક આ પંક્તિ હજારો વાર હું ગુનગુનાવતી હોઈશ.... સીધું હૃદય ને આરપાર થઈ જાય.... --- એવુંજ "બાઝાર" ફિલ્મનું ----
Dikhayi diye yun ke bekhud kiya -2
Humein aap se bhi juda kar chale
Dikhayi diye yun ke bekhud kiya
Dikhayi diye yun
અઢળક ગીતો એવા હોય છે જેમાં હૃદયનાં તાર જણજણી જાય... મને સૂફીગીતો અને શાયરીઓ હિપનોટાઇઝ કરી દે છે, કેમકે એમાં એવો જાદુ છે કે'જો એકાદો સુર સચ્ચો લાગી જાય તો ફક્ત સાંભળવાથી જ અહંમ બ્રહ્માષ્મી અને શિવોહમ શિવોહમ નો અનુભવ થઈ શકે છે....
ઈમોશન્સ, ફીલિંગ્સ - માણસ ને માણસ બનાવતી લાગણીઓ....... લોકો કહે છે કે માણસ માટીનો બનેલો છે. પણ મારું માનવું છે કે માણસ લાગણીઓનો બનેલો છે. માણસને અન્ય પ્રાણીઓથી જુદું પડતું કૈક હોઈ તો એ છે લાગણીઓ. જો કે એવું નથી કે પ્રાણીઓને લાગણી નથી હોતી, કુતરાઓ વફાદાર હોય છે, ખુશી અને દુઃખ વ્યક્ત કરે છે. ગાય- બળદને પણ રડતા જોયા છે. પક્ષીઓને પણ લાગણીઓ હોય છે, કબૂતરી ઈંડુ મૂકે ત્યારથી લઈ એમાંથી બચ્ચું પેદા થાય ત્યાં સુધી કબૂતર તેનું સાચવીને પાલન કરે છે, એના માટે એકેક તણખલું ભેગું કરી માળો બનાવે છે, જેથી ઠંડી/ગરમી/કે વરસાદ માં એનું રક્ષણ કરી શકે... ગમે ત્યાં થી ચણ શોધીને લાવે છે... બચ્ચું ઉડતા ન શિખી જાય ત્યાં સુધી પોતાની પાંખોમાં છુપાવીને રાખે છે..... આ લાગણીઓ જ તો છે....
પણ પ્રાણીઓ કરતા માણસો પાસે વધુ લાગણીઓ છે. માણસો લાગણીને બોલીને વ્યક્ત કરી શકે છે....
આ લાગણીઓ અદભૂત ચીઝ છે. લાગણી વગરનો માણસ (જેને જડ કહી શકો) એટલે રોબોટ જ બની જાય. લાગણીઓ પણ કેટલા પ્રકારની હોઈ છે પ્રેમની , ખુશીની, હાસ્યની, દુ:ખની, એકલતા, ભય, ગુસ્સો વગેરે વગેરે આટલી બધી લાગણીઓને કેમ સંભાળવી !!??? કેવી રીતે એક્સપ્રેસ કરવી ?? બધી જગ્યાએ, બધા વ્યક્તિઓની સામે બધી લાગણીઓ વ્યક્ત નાં કરી શકાય....
લોકો બીજાની લાગણીઓ સાથે રમે છે... અમુક લોકો લાગણીઓને છુપાવે છે...ગુસ્સે થયા હોઈ તો પણ નોર્મલ બિહેવ કરતા હોય છે. શું લાગણીઓ ને સંતાડવી જોઈએ ? ખાલી સામેવાળા વ્યક્તિને નહિ ગમે એવું માનીને તમે લાગણી વ્યક્ત નાં કરો અને અંદર ને અંદર જ દબાવી રાખો તો શું થાય !? કહેવાય છે કે લાગણીઓ માણસને અંદરથી કોરી ખાય છે. લાગણીઓને સંતાડવી નાં જોઈએ, ખાસ કરીને તમારા સૌથી નજીકના લોકોને જે અંદરથી વ્યકત થાય એ વ્યક્ત કરવું જોઈએ. એ તમને અંદરથી હળવાફૂલ બનાવી દેશે....
જો કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુના લીધે તમને અંદરથી ખરાબ લાગણીઓ ફિલ થતી હોઈ, એ વસ્તુ કે વ્યક્તિ વિશેની લાગણી તમે તમારા નજીકના વ્યક્તિને નાં બતાવી શકતા હોય તો આવી વ્યક્તિ કે વસ્તુને ભૂલીને, ગમે એટલી મજબુરીમાં પણ દુર થઇ જવું જોઈએ. નેગેટીવ ઈમોશન્સ માણસને સૌથી વધુ પરેશાન કરે છે. રોજ રોજ અંદરથી મારે છે. પણ જો આ ઈમોશન તમે તમારી કરીબી વ્યક્તિને વ્યક્ત કરીને સમજાવી શકો અને એ તમને સપોર્ટ કરે, તમને સમજી શકે તો આવા ઈમોશન્સથી ઝડપથી દુર જઈ શકાય છે..... જો કે'આવું બહુ ઓછું બનતું હોય છે, પારકે ચુલે બધાને રોટલા શેકવા હોય છે... ઘણા સાવ નજીવી બાબતોમાં લાગણીઓથી ઘાયલ થઈ પોતાનું જીવન ચિંતાયુક્ત કે ડિપ્રેશનથી ઘેરી લે છે, સમજણના અભાવે અથવા વધુ પડતી સમજણના લીધે વ્યક્તિ ન કહી શકે કે ન રહી શકે એવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે.....
એક સવાલ કે “દુનિયામાં દરરોજ સૌથી વધુ કોણ મરે છે ?”
અને એનો સચોટ જવાબ, “દુનિયામાં સૌથી વધુ ઇચ્છાઓ મરે છે…”
લાગણીઓ એ જીવતંત્રની સ્થિતિ છે જે નર્વસ સિસ્ટમ સાથે સંકળાયેલ છે, ન્યુરોફિઝિયોલોજિકલ ફેરફારો દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં વિચારો, લાગણીઓ, વર્તણૂકીય પ્રતિક્રિયાઓ અને આનંદ અથવા નારાજગીની ડિગ્રી સાથેનાં પાસાઓ વિવિધ રીતે જોડાયેલા છે. હાલમાં કોઈ વ્યાખ્યા અંગે કોઈ વૈજ્ઞાનિક સહમતિ નથી. લાગણી ઘણીવાર મૂડ, સ્વભાવ, વ્યક્તિત્વ, સર્જનાત્મકતા અને પ્રેરણા સાથે જોડાયેલી હોય છે....
મનોવૈજ્ઞાનિક, ન્યુરોસાયન્સ, એફેક્ટિવ ન્યુરોસાયન્સ, એન્ડોક્રિનોલોજી, મેડિસિન, ઇતિહાસ, ભાવનાઓના સમાજશાસ્ત્ર અને કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન સહિતના ઘણા ક્ષેત્રોમાં યોગદાન આપતા છેલ્લા બે દાયકાઓમાં ભાવના પર સંશોધન નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે.... અસંખ્ય સિદ્ધાંતો કે જે મૂળ, ન્યુરોબાયોલોજી, અનુભવ અને ભાવનાઓના કાર્યને સમજાવવા પ્રયાસ કરે છે, ફક્ત આ મુદ્દા પર વધુ તીવ્ર સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. ભાવનાની કલ્પનામાં સંશોધનનાં વર્તમાન ક્ષેત્રોમાં એવી સામગ્રીનો વિકાસ શામેલ છે જે ભાવનાને ઉત્તેજીત કરે છે અને વધારે ઉત્તેજીત કરે છે. આ ઉપરાંત, પીઈટી સ્કેન અને એફએમઆરઆઈ સ્કેન મગજમાં અસરકારક ચિત્ર પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ કરવામાં મદદ કરે છે.....
એકદમ મિકેનિસ્ટીક દ્રષ્ટિકોણથી, "લાગણીઓને હકારાત્મક અથવા નકારાત્મક અનુભવ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે, જે શારીરિક પ્રવૃત્તિના વિશિષ્ટ પેટર્ન સાથે સંકળાયેલ છે." લાગણીઓ વિવિધ શારીરિક, વર્તણૂકીય અને સંગનાત્મક ફેરફારો ઉત્પન્ન કરે છે. લાગણીઓની મૂળ ભૂમિકા અનુકૂલનશીલ વર્તણૂકોને પ્રોત્સાહન આપવાની હતી કે ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ, પ્રજનન અને સગપણની પસંદગી દ્વારા જીન પસાર કરવામાં ફાળો આપ્યો હોય શકે....
કેટલાક સિદ્ધાંતોમાં, સમજશક્તિ એ ભાવનાનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે. જેઓ મુખ્યત્વે ભાવનાઓ પર કાર્ય કરે છે, તેઓ માની શકે છે કે તેઓ વિચારતા નથી, પરંતુ સમજશક્તિમાં શામેલ માનસિક પ્રક્રિયાઓ હજી પણ જરૂરી છે, ખાસ કરીને ઘટનાઓના અર્થઘટનમાં. ઉદાહરણ તરીકે, આપણે માનીએ છીએ કે આપણે ખતરનાક પરિસ્થિતિમાં છીએ અને ત્યારબાદ આપણા શરીરની નર્વસ સિસ્ટમ (ઝડપી ધબકારા અને શ્વાસ, પરસેવો, સ્નાયુ તણાવ) ની ઉત્તેજના, ડરની લાગણીના અનુભવ માટે અભિન્ન છે. અન્ય સિદ્ધાંતો, તેમ છતાં, દાવો કરે છે કે લાગણી અલગ છે અને તે સમજશક્તિ પહેલા હોઈ શકે છે. સંવેદનાપૂર્વક કોઈ લાગણીનો અનુભવ કરવો તે ભૂતકાળના અથવા કાલ્પનિક અનુભવથી તે ભાવનાની માનસિક રજૂઆત દર્શાવે છે, જે આનંદ અથવા નારાજગીની સામગ્રી સાથે પાછો જોડાયેલ છે. વિષયવસ્તુની સ્થાપના આંતરિક સ્થિતિનું વર્ણન કરીને, અનુભવોને મૌખિક સમજૂતી દ્વારા કરવામાં આવે છે.
લાગણીઓ જટિલ હોય છે. કેટલાક સિદ્ધાંતો અનુસાર, તે અનુભૂતિની અવસ્થાઓ છે જેનું પરિણામ શારીરિક અને માનસિક ફેરફારો છે જે આપણા વર્તન પર અસર કરે છે..... ભાવનાત્મક વર્તણૂક, વૃત્તિ સાથે પણ જોડાયેલી છે. બહિર્મુખી લોકો સામાજિક થવાની સંભાવના વધારે હોય છે અને તેમની લાગણીઓને વ્યક્ત કરે છે, જ્યારે અંતર્મુખ લોકો વધુ સામાજિક રીતે પાછા ખેંચી લેવાય છે અને તેમની લાગણીઓને છુપાવે છે. ભાવના એ હંમેશાં પ્રેરણા, સકારાત્મક અથવા નકારાત્મક પાછળની ચાલ છે. અન્ય સિદ્ધાંતો અનુસાર, લાગણીઓ કારણભૂત શક્તિઓ નથી, પરંતુ ફક્ત ઘટકોના સિન્ડ્રોમ્સ છે, જેમાં પ્રેરણા, લાગણી, વર્તન અને શારીરિક ફેરફારો શામેલ હોઈ શકે છે, પરંતુ આ ઘટકોમાંથી કોઈ એક લાગણી નથી. કે ભાવના એ એક ઘટક નથી જે આ ઘટકોનું કારણ બને છે.
ભાવનાઓમાં વિવિધ ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે વ્યક્તિલક્ષી અનુભવ, સંગનાત્મક પ્રક્રિયાઓ, અભિવ્યક્ત વર્તણૂક, મનોચિકિત્સાત્મક ફેરફારો અને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ વર્તણૂક. એક સમયે, વિદ્વાનોએ ઘટકોમાંથી એક સાથે ભાવનાને ઓળખવાનો પ્રયાસ કર્યો: વ્યક્તિલક્ષી અનુભવવાળા વિલિયમ જેમ્સ, સાધનસૂચક વર્તણૂક સાથે વર્તણૂક, શારીરિક પરિવર્તનવાળા મનોચિકિત્સકો અને તેથી વધુ. તાજેતરમાં જ, લાગણીમાં બધા ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે. લાગણીના વિવિધ ઘટકો શૈક્ષણિક શિસ્તના આધારે કંઈક અલગ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. મનોવિજ્ઞાન અને ફિલસૂફીમાં, ભાવનામાં સામાન્ય રીતે મનોચિકિત્સાત્મક અભિવ્યક્તિઓ, જૈવિક પ્રતિક્રિયાઓ અને માનસિક સ્થિતિ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ વ્યક્તિલક્ષી, સભાન અનુભવ શામેલ હોય છે. સમાજશાસ્ત્રમાં લાગણીનું સમાન મલ્ટિકોમ્પોંશનલ વર્ણન મળ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, પેગી થોમિટ્સ એ શારીરિક ઘટકો, સાંસ્કૃતિક અથવા ભાવનાત્મક લેબલ્સ (ક્રોધ, આશ્ચર્ય, વગેરે), શરીરના અભિવ્યક્ત ક્રિયાઓ અને પરિસ્થિતિઓ અને સંદર્ભોના મૂલ્યાંકન તરીકેની લાગણીઓને વર્ણવી હતી....
હવે આતો થઈ વૈજ્ઞાનિક વ્યાખ્યાઓની પરિભાષા, પણ !! જે સિદ્ધુ અને સરળ અને ઓમ જુવો તો વિટળાયેલું ગુંચડું !! એનું શું !? જે મન અને મગજ વચ્ચે કેમિકલ લોચાઓ ચાલ્યા કરે છે એનું નિરાકરણ ખરું ? આટલી ઊંડાણ પૂર્વક ની વાતો રજૂ કર્યા પછી સમજણ ને જ દોષ આપવાનો.....
No comments:
Post a Comment