Chakravyuh in the Mahabharata

મહાભારતમાં ચક્રવ્યુહની રચના :

        ભારતીય મહાકાવ્ય મહાભારતમાં મહાન કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધના કેટલાક ભાગોનું સ્પષ્ટ વર્ણન કરવું
જે ભાગો અસાધારણ છે અને મને આકર્ષે છે, તે મારું એક લાંબા સમયનું સ્વપ્ન રહ્યું છે...

અઢાર નો મહત્વ પૂર્ણ આંકડો :
   
         18 દિવસ યુદ્ધનો સમયગાળો
         18 લોકો દ્વારા યુદ્ધનું નિર્માણાધીન કાર્ય
         18 ગીતાજીના અધ્યાય
         18 ઔક્ષોહિણી સેના
    
            આ યુદ્ધ, જે 18 દિવસના ગાળામાં બને છે, તે સમગ્ર મહાકાવ્યના લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગને આવરી લે છે અને યુદ્ધની તૈયારીઓ, મોટા ખેલાડીઓ, યુદ્ધ રચનાઓ અને મહાકાવ્ય વિશે ઉંડાણપૂર્વકની વિગતો મેં મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો છે...

મધ્ય અને દક્ષિણ એશિયામાં વર્તમાન સમય નાં કુલ ૧૪ દેશોના સૈન્ય તે સમયે મહાભારતના મહાયુદ્ધ માં સંમિલિત હતાં (ભારત, પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન, કઝાકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન, ઈરાન, ઈરાક, સિરિયા, નેપાળ, તિબેટ, ભુટાન, બાંગ્લાદેશ, મ્યાનમાર, શ્રીલંકા).

કુલ ૧૮ ઔક્ષોહિણી નું સમુદ્ર સમાન વિશાળ સૈન્ય હતું...

💠👉 પાંડવો બાજુ બચેલા યોદ્ધા (યુદ્ધ સમયે તેમની ઉમર) : -

૧. વાસુદેવ શ્રી કૃષ્ણ (વય ૮૯ વર્ષ, ૪ મહિના)

૨. સાત્યિકિ ( વય 85 વર્ષ )

૩. ધર્મરાજા યુધિષ્ઠિર (વય ૯૧ વર્ષ)

૪. ગદાધર ભીમસેન (વય ૯૦ વર્ષ)

૫. ધનુર્ધર અર્જુન (વય ૮૮ વર્ષ, ૯ મહિના = ૮૯ વર્ષ)

૬. ત્રિકાળજ્ઞાની સહદેવ (વય ૮૮ વર્ષ)

૭. બુદ્ધિશાળી નકુલ (વય ૮૮ વર્ષ)

૮. યુયુત્સુ (વય ૯૦ વર્ષ)

💠👉 કૌરવ બાજુ બચેલા યોદ્ધા (યુદ્ધ સમયે તેમની ઉમર) : -

પિતામહ ભીષ્મ (વય ૧૯૧ વર્ષ)

કુલગુરુ કૃપાચાર્ય (વય ૧૭૫ વર્ષ)

ક્રુતવર્માઅશ્વત્થામાવૃષકેતુ (વય ૫૬ વર્ષ, કર્ણનો સૌથી નાનો પુત્ર)

👉 અક્ષોહિણિ સેનામાં શું હોય ?

21 હજાર આઠસો સિતેર રથ,

21 હજાર આઠસો સિતેર હાથી,

ઍક લાખ નવ હજાર ત્રણસો પચાસ પૈદલ સૈનિક

65 હજાર છસો દસ ઘોડા હોય.

21870 + 21870 + 109,350 + 65,610 = 218,700

આને 1 અક્ષોહિનિ સેના કહેવાય. આવી 11 કૌરવોની અને 7 પાંડવોની...

  

       ચક્રવ્યૂહ કેમ રચાયું! કોણે રચ્યું!? અને શા માટે!? અને એવું તો શું અટપટું આ વ્યૂહરચના અંગે હતું કે તે અસાધારણ અને આકર્ષક નું કેન્દ્ર છે!!? આવા અનેક પ્રશ્નો ઉભા થાય...

તેમાં ફક્ત બે જ વળાંક અને એક કેન્દ્ર છે જે સર્પાકાર જેવું લાગે છે (પરંતુ જો કે તે વાસ્તવિક સર્પાકાર નથી).  આ લશ્કરી વ્યૂહરચના મુજબ, લશ્કરી સંઘર્ષ સમયે કોઈ ચોક્કસ સ્થિર ઓબ્જેક્ટ અથવા ફરતા પદાર્થ અથવા વ્યક્તિને પકડી અને તેને ઘેરી લેવામાં આવે અને તેને સંપૂર્ણપણે કેદ કરી શકાય છે.  પેટર્ન બંને બાજુના બે સૈનિકોની છે જેમાં સૈન્ય ત્રણ હાથના અંતરે તેમને અનુસરે છે, સાત વર્તુળો દોરે છે અને અંતે સમાપ્ત થાય છે જે તે સ્થાન છે જ્યાં કબજે કરાયેલ વ્યક્તિ અથવા ઓબ્જેક્ટ છે.  તૈનાત કરવાના સૈનિકોની સંખ્યા અને ચક્રવ્યુહનું કદ અંદાજ મુજબ પ્રતિકાર મુજબ ગણવામાં આવે છે...
    

 
                 આ ફોર્મમાં , સંખ્યાબંધ સૈનિકો ઘટક પસાર કરતા રહે છે અને ગોળાકાર પેટર્નમાં આગળ વધતા રહે છે.  સૈનિકોનો છેલ્લો બીટ આવે ત્યાં સુધી, તેની રચનાની અવગણના કરનાર ઘટક, તેની આસપાસના સૈનિકની રચનાના છ કે સાત સ્તરની અંદર તેને પકડી લેવામાં આવે છે.  રચનાના અંતિમ સૈનિકો ચક્રવ્યુહ પૂર્ણ કરવાનું સંકેત આપે છે.  સંકેત પર, દરેક સૈનિક કે જે અત્યાર બહારની તરફ સામનો કરી રહ્યો છે, ઘટકનો સામનો કરવા માટે અંદરની તરફ વળે છે.  તે પછી જ કબજે કરેલ ઘટક તેની કેદની અનુભૂતિ કરે છે.  ચક્રવ્યુહ ગોળાકાર ક્રમમાં આગળ વધે છે અને સરળતાથી ઘટકને કેદમાં લઈ જાય છે.  ચક્રવ્યુહની રચના જમીનમાંથી ક્યારેય દેખાતી નથી.  તે બંદી લોકો માટે નિરાશાજનક પરિસ્થિતિ છે.  આ વ્યૂહરચના પ્રાગૈતિહાસિક દિવસો દરમિયાન લાગુ કરવામાં આવી હતી.  જો ઘટક ભારે રક્ષિત હોય તો પણ તે ચક્રવ્યુહની જાળીથી છટકી શકતો નથી.

            જયદ્રથની રક્ષા માટે બીજા જ દિવસે પદ્મવિહ (ચક્રવ્યુહનો એક સૂક્ષ્મ ભિન્નતા) ની રચના કરવામાં આવી.  મહાભારતના 14 માં દિવસે જયદ્રથની હત્યા કરવામાં નિષ્ફળ ગયા તો અર્જુને આત્મવિલોપનનું વ્રત લીધું.  જયદ્રથને અર્જુનના ક્રોધથી બચાવવા માટે પદ્મવિહ  (ગાડીની રચના) અને સૂચિવિહુહ (સોયની રચના) નું સંયોજન રચાયું.  મહાકાવ્ય મુજબ ત્રણ માહોલ લાંબી છે!  અર્જુને તેમાંથી 2 વ્યાયુઓનો ભંગ કર્યા પછી પણ, એકલા છેલ્લા ભાગમાં અર્જુન અને જયદ્રથ વચ્ચે એક લાખ ઘોડેસવારો, સાઠ હજાર રથ, 21000 પગ-સૈનિકો(પાયદળ) અને ચૌદ હજાર હાથીઓ ઉભા હતા!

     

         ચક્ર એટલે "સ્પિનિંગ વ્હીલ" અને "વ્યૂહ" એટલે રચના.  તેથી, ચક્રવ્યુહ એટલે સૈનિકોની આશ્ચર્યજનક ગોઠવણી જે કાંતણ ચક્રના રૂપમાં આગળ વધતી રહે છે.  સૈનિકોનું પરિભ્રમણ ઘડિયાળોમાં જોવા મળતા સ્ક્રુના હેલિક્સ સાથે ખૂબ સમાન છે.  ચક્રવ્યુહ એ બહુ-સ્તરની રક્ષણાત્મક રચના છે જે ઉપરથી જોવામાં આવે ત્યારે ડિસ્ક જેવું લાગે છે. દરેક અંદરના સ્તરની પોઝિશન પરના લડવૈયાઓ લડવાની કઠિન  સ્થિતિમાં હોય છે, આ રચનાનો ઉપયોગ દ્રોણાચાર્ય દ્વારા કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં કરવામાં આવ્યો હતો, કે જે ભીષ્મ પિતામહના પતન પછી કૌરવ સૈન્યના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ બન્યા હતા...

"વાસ્તવિક" ભુલભુલામણીની જેમ, શરૂઆતથી જ અંદરથી ફેરવાય છે, પાછળ અને બહાર જાય છે અને અચાનક કેન્દ્રમાં આવે છે.  આ પણ પાથ ક્રમમાં વ્યક્ત થયેલ છે: 3 - 2 - 1 - 4 - 5 - 6.

              ચક્રવ્યુહમાં ભંગ કરવો, ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ કરવો અને થાક્યા વિના કેન્દ્રમાં પહોંચવું, એ એક યોદ્ધાની જરૂર હોવી જોઈએ જેથી તે ટૂંકો સંભવિત માર્ગ શોધી શકે, તેમજ તે તેને કેન્દ્ર તરફ જવાના માર્ગની સાથે યોદ્ધાઓની કુશળતામાં ખરેખર શ્રેષ્ઠ હોવાની માંગ કરે છે. એટલે કે કેન્દ્રમાં પહોંચવા માટે રસ્તાની મુસાફરી કરતાં કેન્દ્રમાં પહોંચવા માટે એકને સ્તરોમાં તૂટી જવું જરૂરી છે.  મોટાભાગના યોદ્ધાઓ તેની સામે સૈનિકની હત્યા કરીને સ્તરનો ભંગ કરવાનો વિચાર કરશે.  લાંબા સમય સુધી યોદ્ધાએ સફળતાપૂર્વક સૈનિકોને તેની સામે સફળતાપૂર્વક મારી નાખ્યા છે, તેનું સ્થાન તરત સૈનિકો દ્વારા જમણી તરફ આવરી લેવામાં આવશે.  તેથી, યોદ્ધાએ તેના ઘોડા અથવા ચાર્રીઅર પર પડનો ભંગ કરવાનો પ્રયાસ કરતાં પહેલાં, તે પહેલાની જગ્યા ખાલી કરાવતી જગ્યા પહેલેથી જ તાત્કાલિક સૈનિકોના જૂથ દ્વારા કબજે કરવામાં આવી હતી, જેનાથી ભંગ અશક્ય થઈ ગયો હતો.  તેથી, પડકારરૂપ અને જીવલેણ ચક્રવ્યુહનો ભંગ કરવાનો પ્રયાસ કરતી વખતે મોટાભાગના બિનઅનુભવી લડવૈયાઓએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હતો.

           ચક્રવ્યુહ તે તેની ધરી સાથે દરેક સ્તરને જુદી જુદી ગતિએ વૈકલ્પિક દિશામાં ફેરવે છે અને તેને એક મહાન રક્ષણાત્મક રચના બનાવે છે.  આટલી સુઆયોજિત રચના છતાં, અર્જુને તેની આશ્ચર્યજનક કુશળતા, પરાક્રમ અને કૃષ્ણની દ્રોહી સહાયથી દિવસના અંતે જયદ્રથનો વધ કર્યો.  ચક્રવ્યુહ રચના એ તોફાન જેવી જ છે જે સામનો કરેલી દરેક વસ્તુનો નાશ કરવા માટે યુદ્ધના ક્ષેત્રમાં ફરે છે.  તેથી, વિપક્ષ ફક્ત પાછળ બેસી શકતો નથી અને ચક્રવ્યુહની પ્રગતિ રોકવા માટે ઝડપથી કોઈ વ્યૂહરચના ઘડી કાઢવાની જરૂર રહે છે.  ચક્રવ્યુહમાં પાયદળ, ઘોડેસવાર અને આર્ચર્સનોની ભૂમિકા સખ્તાઇથી છવાયેલી હતી જેથી આવનારા રથને સ્તરને સરળતાથી ભંગ ન થવા દે.  તેથી, ફરતી રચનાની માનસિક અસરને કારણે હજારો સૈનિકો પ્રમાણમાં ટૂંકા ગાળામાં માર્યા ગયા હતા.

📌 અભિમન્યુ : 

પાંડવ અર્જુન અને સુભદ્રાનો પુત્ર, શ્રીકૃષ્ણ-બલરામનો ભાણેજ અને સોમપુત્ર સુવર્ચા કે વર્ચાનો અવતાર. અમુક માન્યતા અનુસાર એ કોઈ અસુર કે દાનવનો અવતાર નહોતો. એ ‘દીર્ઘબાહુ, મહાબળવાન, સુંવાળા અને વાંકડિયા કેશવાળો, વૃષભ જેવી આંખોવાળો, નૂતન શાલવૃક્ષ જેવો ઊંચો, મદઝરતા માતંગ જેવો પરાક્રમી, શત્રુદમન કરનાર નરશ્રેષ્ઠ’ હતો. અર્જુનનો એ પુરુષશ્રેષ્ઠ પુત્ર નિર્ભય અને મન્યુમાન (સાહસિક) હતો તેથી તેનું નામ અભિમન્યુ પાડ્યું.

બાળપણથી જ અભિમન્યુ શ્રીકૃષ્ણ અને પાંડવોને અતિશય વહાલો. શ્રીકૃષ્ણે તેની જાતકર્માદિ સંસ્કારોની સર્વ શુભક્રિયાઓ કરી હતી. પિતા અર્જુને તેને શાસ્ત્રજ્ઞાન અને શાસ્ત્રવિદ્યાનું વિશિષ્ટ શિક્ષણ આપીને યુદ્ધકળામાં નિષ્ણાત બનાવ્યો હતો. પાંડવો વનવાસમાં હતા ત્યારે પ્રદ્યુમ્ને પણ તેને તાલીમ આપેલી. આને લીધે અભિમન્યુ નાની વયમાં જ ‘રથયૂથપયૂથપ’ – રથના યૂથપતિઓનો પણ યૂથપતિ, મહાસેનાધિપતિ થયેલો. અભિમન્યુએ દ્રૌપદીના પુત્રોને, પોતાના ભાઈઓને, અતન્દ્રિતપણે તાલીમ આપીને કેળવેલા.

અભિમન્યુ સર્વગુણસંપન્ન હતો. એ ‘‘ધૈર્યમાં યુધિષ્ઠિર જેવો, વીરોચિત કર્મમાં ભીમસેન જેવો, પરાક્રમ તેમજ વિદ્વત્તામાં અર્જુન જેવો, વિનયમાં નકુલ અને સહદેવ જેવો; અને શૌર્ય, વીર્ય, રૂપ, આકૃતિ અને ઉત્તમ ચારિત્ર્યમાં શ્રીકૃષ્ણ જેવો હતો.’’ શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામને બહુ જ પ્રિય. બલરામે તેને રૌદ્ર ધનુષ્ય આપેલું.

મહાભારતના યુદ્ધમાં એણે તેર દિવસ અપ્રતિમ પરાક્રમ કરેલું. યુદ્ધના તેરમા દિવસે દ્રોણાચાર્ય બીજો મોરચો ખોલી અર્જુનને ત્યાં લડવા ખેંચી ગયા. તે પછી પાંડવોની સામે ચક્રવ્યૂહ રચ્યો. તે જોઈને ધર્મરાજ ચિંતાગ્રસ્ત થઈ ગયા ત્યારે યુધિષ્ઠિરના કહેવાથી અભિમન્યુએ ચક્રવ્યૂહ ભેદવાનું મહાકાર્ય માથે લીધું. એને ચક્રવ્યૂહ ભેદવાનું જ જ્ઞાન હતું, બહાર નીકળવાનું નહોતું. છતાં સાહસિક અભિમન્યુ જરા પણ ગભરાયો નહિ. ‘‘સારથિ ! શત્રુસૈન્ય મારી સોળમી કળાને પણ લાયક નથી. મારા મામા જગજ્જેતા વિષ્ણુ શ્રીકૃષ્ણ અથવા પિતાજી અર્જુન કદાચિત્ યુદ્ધમાં સામે આવી જાય તોપણ મને ભય લાગે નહિ.’’ એમ સારથિને આદેશ આપીને એણે ચક્રવ્યૂહ ભેદી નાખ્યો. દ્રોણાચાર્યની સેનાની હરોળો અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખીને એમાં પ્રવેશ્યો. કર્ણ સહિત અનેક મોટા સેનાનીઓને જેર કર્યા કે ભગાડ્યા, કેટલાકનો વધ કર્યો. એમ કરતાં તે કૌરવી સેનામાં દૂર ચાલ્યો ગયો. ભીમસેન આદિ પાંડવ સેનાનીઓ સરળતાથી પોતાની પાસે આવી શકે તે માટે તેણે માર્ગ સાફ રાખેલો; પરંતુ શંકરે આપેલા વરદાનના પ્રભાવે જયદ્રથે ભીમ સહિત પાંડવ સૈન્યને અભિમન્યુની કુમકે જતાં રોકી લીધું. અહીં મહાપરાક્રમી અભિમન્યુને દ્રોણે એકલો પાડી દીધો. અધર્મયુદ્ધ આરંભ્યું. દ્રોણ, કૃપ, કર્ણ, અશ્વત્થામા, કૃતવર્મા અને બૃહદબ એ છ મહારથીઓ એકલા અભિમન્યુ સામે લડવા લાગ્યા. એને રથહીન અને શસ્ત્રહીન કરી નાખ્યો. એકલવીર અભિમન્યુને ભીમાદિની કુમક પહોંચી શકી નહિ. તે છતાં એણે રથનું ચક્ર ઉઠાવ્યું અને જાણે શ્રીકૃષ્ણનું અનુકરણ કરતો હોય એમ, એ સાહસથી લડવા લાગ્યો. ચક્ર તૂટતાં એણે ગદા ઉઠાવી. દુ:શાસનના પુત્ર સાથે એને ગદાયુદ્ધ થયું. બંને ભોંય પટકાયા. ત્યાં તો લાંબા સમય સુધી અનેક મહારથીઓની સાથે યુદ્ધ કરીને શ્રાન્ત થયેલો અભિમન્યુ પુન: ઊભો થાય તે પહેલાં દુ:શાસનના પુત્રે ઊઠીને એના મસ્તક ઉપર ગદાનો પ્રહાર કર્યો. અભિમન્યુ ચેતનરહિત થયો. સોમનો પુત્ર હોઈ સોમમાં ભળી ગયો.

વિરાટરાજાની કન્યા ઉત્તરા તેની પત્ની. એના મૃત્યુ સમયે ઉત્તરા ગર્ભવતી હતી. એનો પુત્ર પરીક્ષિત. પરીક્ષિતને લીધે પુરુવંશને નવજીવન મળ્યું, તેથી અભિમન્યુ પાંડવોનો વંશકર કહેવાયો છે.

અભિમન્યુના રથના ઘોડા પીળા રંગના અને એની ધ્વજા ઉપર કર્ણિકાર વૃક્ષનું ચિહન હતું. એના સારથિનું નામ સૌમિત્ર.

👉💠 મહાભારત: અભિમન્યુ સાથે ચક્રવ્યુહ ...

             ચક્રવ્યુહની રચનાનો સ્તર સામાન્ય રીતે, ત્યાં સાત સ્તરો હતા, સ્તર 7 સૌથી મજબૂત સૈનિકોનો સમાવેશ કરેલો આંતરિક સ્તર છે.  યુધિષ્ઠિરને પકડવા યુદ્ધના 13 મા દિવસે લશ્કરી વ્યૂહરચનાકાર ‘દ્રોણાચાર્ય’ દ્વારા ચક્રવ્યુહની રચના કરવામાં આવી હતી.  જ્યારે ઓછી સંખ્યામાં સૈનિકો દ્વારા રચાય છે, ત્યારે તે ચારે બાજુથી વિરોધથી સહેલાઇથી ઘેરાયેલો હોય છે અને બહારના દૃષ્ટિકોણથી કચડી શકાય છે.  વિરોધી લડવૈયાઓને મહત્તમ નુકસાન પહોંચાડવા અથવા દુશ્મનના કુશળ યોદ્ધાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા હુમલાઓનો બચાવ કરવા માટે, નબળા અને મજબૂત યોદ્ધાઓ દરેક સ્તરોમાં વ્યૂહાત્મક રીતે મૂકવામાં આવે છે.  તદુપરાંત, અર્જુને તેની આજુબાજુના દરેકને નષ્ટ કરવા માટે બધા દિવ્યસ્ત્ર હતા અને જો તે તેમાં પ્રવેશ કરે તો તે કૌરવોમાં મોટા પ્રમાણમાં વિનાશ સર્જી શકત.  ઉપરાંત, કૌરવ બાજુ, દ્રોણ, ભીષ્મ અને કર્ણ ચક્રવ્યુહનો ભંગ કરવાની કળા જાણતા હતા.  તેથી, વિપક્ષ ફક્ત પાછળ બેસી શકતો નથી અને ચક્રવ્યુહની પ્રગતિ રોકવા માટે ઝડપથી કોઈ વ્યૂહરચના ઘડી કાઢવાની જરૂર છે.  ચક્રવ્યુહની રચનામાં સામેલ માનવ ખર્ચ ખૂબ ખંચાયો છે, કારણ કે પ્રમાણમાં ટૂંકા ગાળામાં યુદ્ધની બંને બાજુએ ઘણા લોકો જીવ ગુમાવે છે.  તે સ્પિનિંગ ડેથ મશીન જેવું હતું જે તેના પાથ પર આવતી દરેક વસ્તુનો નાશ કરે છે. હકીકતમાં ચક્રવ્યુહની રચના મહાભારતની કથામાં ફક્ત એક જ સમય માટે થઈ હતી..

☣ 👉 ભુલભુલામણી

            દ્રોણે યુદ્ધના કેદી તરીકે પાંડવોના નેતા યુધિષ્ઠિરને પકડવાના હેતુથી યુદ્ધના 13 મા દિવસે ચક્રવ્યુહની રચના કરી.  દરેક સ્તરમાં ખુલ્લા ભાગો હોય છે જે એકદમ કુશળ યોદ્ધાઓ અને તેના અંગત સૈન્ય દ્વારા નજીકથી સુરક્ષિત કરવામાં આવ્યા હતા.  જયદ્રથની રક્ષા માટે બીજા જ દિવસે પદ્મવિહ (ચક્રવ્યુહનો એક સૂક્ષ્મ ભિન્નતા) ની રચના કરવામાં આવી.  અર્જુન અને કૃષ્ણ ચક્રવ્યુહને સફળતાપૂર્વક ભંગ કરવાની ટેકનીકને જાણતા હોવાથી, તેનો અમલ ઘણી વાર કરવામાં આવ્યો ન હતો, કારણ કે જો અર્જુન રચનાની લયને ખલેલ પહોંચાડવામાં સફળ થઈ શકે અને ગભરાટ પેદા કરી શકે તો તે રચનાની અંદર સૈનિકોને ઘણું નુકસાન પહોંચાડે છે.  ઉપરાંત, કૌરવ બાજુ, દ્રોણ, ભીષ્મ અને કર્ણ ચક્રવ્યુહનો ભંગ કરવાની કળા જાણતા હતા. 

⭕⚕ ચક્રવ્યુહ - 

ચક્રવ્યૂહ શું છે?

ચક્રવ્યૂહ (અથવા પદ્મવ્યૂહ) એ એક ખાસ પ્રકારની લશ્કરી રચના છે જેનો ઉપયોગ પ્રાચીન ભારતીય યુદ્ધમાં થતો હતો. તેનો આકાર ચક્ર અથવા કમળના ફૂલ જેવો હોય છે, જેમાં સૈનિકોના અનેક સ્તરો ગોળાકાર પેટર્નમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. આ રચનામાં સૈનિકો સતત ગતિશીલ રહે છે, જેના કારણે દુશ્મન માટે ક્યાં હુમલો કરવો અને કેવી રીતે તોડવું તે શોધવાનું ખૂબ મુશ્કેલ બને છે.

ચક્રવ્યૂહ એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ યોદ્ધા તેમાં પ્રવેશવામાં સફળ થાય તો પણ તે સરળતાથી અંદર ફસાઈ શકે છે. ચક્રવ્યૂહમાં સફળતાપૂર્વક પ્રવેશ કરવા અને જીવંત બહાર આવવા માટે, યોદ્ધાને રચનામાં પ્રવેશવા અને બહાર નીકળવા બંને માટે ચોક્કસ વ્યૂહરચના જાણવાની જરૂર હતી. આ જ્ઞાન દુર્લભ હતું, અને પાંડવોના નાયક અર્જુન જેવા થોડા કુશળ યોદ્ધાઓ જ ચક્રવ્યૂહને કેવી રીતે તોડવું તેનું રહસ્ય જાણતા હતા.

સૌથી ભયંકર અને તેજસ્વી લશ્કરી રચના દ્રોણે યુદ્ધના કેદી તરીકે પાંડવોના નેતા યુધિષ્ઠિરને પકડવાના હેતુથી યુદ્ધના 13 મા દિવસે ચક્રવ્યુહને સમર્પિત કર્યું.  આવા જીવલેણ ચક્રવ્યુહનું છટકું હતું કે કૃષ્ણ, અર્જુન, દ્રોણ, ભીષ્મ અને પ્રદ્યુમ્ન જેવા કેટલાક પ્રતિભાશાળી યોદ્ધાઓ જ તેનામાં તૂટી પડવાનો અને બહાર આવવાનો માર્ગ જાણતા હતા.   જયદ્રથને અર્જુનના ક્રોધથી બચાવવા માટે પદ્મવયુહ, શકતવ્યાહ (ગાડીની રચના) અને સૂચિવિહુહ (સોયની રચના) નું સંયોજન રચાયું.  પાયદળ ચક્રવ્યુહના બાહ્ય સ્તરોની રચના કરી અને આંતરિક સ્તરો સશસ્ત્ર રથ અને હાથી ઘોડેસવારી દ્વારા રચાયા હતા.
        
                અર્જુન અને કૃષ્ણનો અભાવ હોવાને કારણે, ચાર પાંડવ ભાઈઓ કેવી રીતે આ રચના સામે બચાવ કરવો તે અંગે સંપૂર્ણ રીતે માહિતગાર હતા.  આથી જ કુરૂક્ષેત્ર યુદ્ધ દરમિયાન દ્રોણે સૌથી પ્રખ્યાત ચક્રવ્યુહની રચના કરી હતી, અપૂરતી જાણકારી હોવા છતાં, અભિમન્યુએ પાંડવ સૈન્યના અકસ્માત દરને રોકવા માટે પગલું ભર્યું હતું.    મહાકાવ્ય મુજબ ત્રણ માહોલ લાંબી છે!  અર્જુને તેમાંથી 2 વ્યાયુઓનો ભંગ કર્યા પછી પણ, છેલ્લા ભાગમાં અર્જુન અને જયદ્રથ વચ્ચે એક લાખ ઘોડેસવારો, સાઠ હજાર રથ, 21000 પગ-સૈનિકો અને ચૌદ હજાર હાથીઓ ઉભા હતા!  (સુચિવીહાએ બાહ્ય પદ્મવિહહ રચના બધી રીતે વિસ્તરિત કરી હતી).  જ્યારે ઓછી સંખ્યામાં સૈનિકો દ્વારા રચાય છે, ત્યારે તે ચારે બાજુથી વિરોધથી સહેલાઇથી ઘેરાયેલી હોય છે અને બહારના દૃષ્ટિકોણથી કચડી શકાય છે.  કૌરવો દ્વારા અગાઉ ઘડી કાઢેલી યોજના મુજબ, અર્જુન સંશપ્તક સાથે અભિવાદનથી વિક્ષેપિત થયો હતો અને અભિમન્યુ સાથે ચાર પાંડવો યુધિષ્ઠિરને કૌરવ યોદ્ધાઓની ચુંગલથી બચાવતા હતા.  આ જ કારણ છે કે અભિમન્યુને યોગ્ય અને તેજસ્વી હીરો તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે જેણે જીવલેણ ચક્રવ્યુહનો ભંગ કરતી વખતે પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો.

📌 મહાભારતમાં ચક્રવ્યૂહનું મહત્વ :

મહાભારતમાં મુખ્ય ઘટના કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ, જે પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેનું એક વિશાળ યુદ્ધ છે. આ યુદ્ધના 13મા દિવસે ચક્રવ્યૂહ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ દિવસે, કૌરવોએ પાંડવોને ફસાવવા અને હરાવવા માટે ચક્રવ્યૂહનો ઉપયોગ યુદ્ધ યુક્તિ તરીકે કર્યો હતો.

કૌરવોના લશ્કરી સેનાપતિ દ્રોણાચાર્યની આગેવાની હેઠળ, કૌરવોની સેના, પાંડવોમાં સૌથી મોટા યુધિષ્ઠિરને પકડવા અથવા મારી નાખવા માટે ચક્રવ્યૂહનો ઉપયોગ કરવા માટે કટિબદ્ધ હતી. જો તેઓ યુધિષ્ઠિરને હરાવી શકે, તો કૌરવો માનતા હતા કે તેઓ યુદ્ધ જીતી શકે છે.

જોકે, પાંડવોના પક્ષમાં એકમાત્ર યોદ્ધા અર્જુન હતો જે આ રચનાને કેવી રીતે તોડવી તે જાણતો હતો, અને આ ચોક્કસ દિવસે, અર્જુન ખૂબ દૂર હતો, કૌરવો યોદ્ધાઓ દ્વારા યુદ્ધભૂમિના બીજા ભાગમાં લલચાવવામાં આવ્યો હતો.

            મહાભારતના 14 માં દિવસે જયદ્રથની હત્યા કરવામાં નિષ્ફળ ગયા તો અર્જુને આત્મવિલોપનનું વ્રત લીધું.  ચક્રવ્યુહ ફક્ત ફરતું નથી, પણ તેના માર્ગમાં આવતી દરેક વસ્તુનો નાશ કરવા માટે તેની કક્ષામાં ફરે છે, આમ તે ખૂબ જ આક્રમક અને વિનાશક શક્તિ બનાવે છે.  જીવલેણ સર્પાકાર રચનાની અંદર લડવું માનસિક રીતે ખૂબ નુકસાનકારક છે અને ચક્રવ્યુહનો શરીર અને મન પરની માનસિક અસર ખૂબ જ વિશાળ છે.  અભિમન્યુ એકલા હાથે તમામ લડવૈયાઓ સાથે ખૂબ જ બહાદુરીથી લડ્યો, પરંતુ આખરે કૌરવ યોદ્ધાઓના વિશ્વાસઘાત હુમલાઓ દ્વારા માર્યો ગયો.  ચક્રવ્યુહ જીવલેણ રચના જેવું લાગે છે જેમાં જીવંત રહેવા માટે સર્વોચ્ચ ક્રમની કુશળતાની જરૂર હોય છે કારણ કે આવી ક્રૂર રચનામાં ઘણા યોદ્ધાઓ સરળતાથી યુદ્ધની નૈતિકતાને ભૂલી જાય છે.

📌 અભિમન્યુની બહાદુરી

અર્જુનની ગેરહાજરીમાં, પાંડવો મુશ્કેલ સ્થિતિમાં હતા. ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશવાનું થોડું જ્ઞાન ધરાવતો એકમાત્ર વ્યક્તિ અર્જુનનો પુત્ર અભિમન્યુ હતો. કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ સમયે અભિમન્યુ માત્ર 16 વર્ષનો હતો, પરંતુ તે પહેલાથી જ તેની બહાદુરી અને અસાધારણ લડાઈ કૌશલ્ય માટે જાણીતો હતો.

મહાભારત અનુસાર, અભિમન્યુને ચક્રવ્યૂહ વિશે ત્યારે જ ખબર પડી જ્યારે તે હજુ તેની માતાના ગર્ભમાં હતો. તેની માતા, સુભદ્રા, અર્જુનને ચક્રવ્યૂહ તોડવાની યુક્તિ સમજાવતા સાંભળી રહી હતી. જ્યારે તે ગર્ભવતી હતી, ત્યારે અર્જુન ચક્રવ્યૂહમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરવો તે સમજાવવાનું શરૂ કરી દીધું, પરંતુ તે તેમાંથી બહાર નીકળવાનું સમજાવે તે પહેલાં, સુભદ્રા સૂઈ ગઈ. આનો અર્થ એ થયો કે અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરવો તે જાણતો હતો, પરંતુ તે કેવી રીતે બહાર નીકળવું તે વિશેનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ જાણતો ન હતો.

ચક્રવ્યૂહ તોડવા માટે તેની પાસે સંપૂર્ણ જ્ઞાનનો અભાવ હોવા છતાં, અભિમન્યુએ સ્વેચ્છાએ હુમલાનું નેતૃત્વ કર્યું. તેમના કાકાઓ, પાંડવો, ખચકાટ અનુભવતા હતા, પરંતુ તેમની પાસે કોઈ વિકલ્પ નહોતો. પોતાના પરિવાર અને પોતાની સેનાનું રક્ષણ કરવાના અભિમન્યુના દૃઢ નિશ્ચયને કારણે તેમણે ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશવાનો હિંમતવાન નિર્ણય લીધો, ભલે તેઓ તેમાં રહેલા જોખમો જાણતા હતા.

📌 ચક્રવ્યૂહની અંદરનું યુદ્ધ

અભિમન્યુએ ખૂબ જ કુશળતા અને આત્મવિશ્વાસ સાથે ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ કર્યો. તે એક પ્રબળ યોદ્ધા હતો, અને પ્રવેશતાની સાથે જ તેણે કૌરવ સૈન્યના કેટલાક શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ સામે લડવાનું શરૂ કર્યું. અભિમન્યુએ અસાધારણ શક્તિ, હિંમત અને રણનીતિ દર્શાવી, દુર્યોધનના પુત્ર લક્ષ્મણ સહિત અનેક કૌરવ યોદ્ધાઓને હરાવવામાં સફળ રહ્યો.

જોકે, જેમ જેમ અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહની અંદર ઊંડે સુધી લડતો રહ્યો, તેમ તેમ તેને વધુ પ્રતિકારનો સામનો કરવો પડ્યો. કૌરવોને સમજાયું કે અભિમન્યુ એક મોટો ખતરો છે, અને તેની સાથે ન્યાયી રીતે લડવાને બદલે, તેમણે કપટનો ઉપયોગ કરવાનું અને યુદ્ધના નિયમો તોડવાનું નક્કી કર્યું.

સામાન્ય રીતે, પ્રાચીન ભારતીય યુદ્ધમાં, યુદ્ધના નિયમોનું પાલન કરવાનું માનવામાં આવતું હતું. એક જ યોદ્ધા પર એક સાથે અનેક દુશ્મનો દ્વારા હુમલો કરવાનો નહોતો. પરંતુ આ કિસ્સામાં, કર્ણ, દ્રોણ, દુશાસન, કૃપા અને અશ્વત્થામા સહિત છ શક્તિશાળી કૌરવ યોદ્ધાઓએ એક જ સમયે અભિમન્યુ પર હુમલો કર્યો. આ તે સમયના નૈતિક ધોરણોની વિરુદ્ધ હતું, પરંતુ કૌરવો અભિમન્યુને રોકવા માટે ઉત્સુક હતા.

📌 અભિમન્યુનું દુઃખદ મૃત્યુ

સંખ્યામાં ઓછા હોવા છતાં, અભિમન્યુ અદ્ભુત બહાદુરીથી લડ્યો. તેણે પોતાની પાસે રહેલા દરેક શસ્ત્રનો ઉપયોગ કરીને તેના હુમલાખોરોનો સામનો કર્યો. પરંતુ જેમ જેમ લડાઈ આગળ વધતી ગઈ, તેમ તેમ કૌરવો તેના ધનુષ્ય, તલવાર અને રથ સહિત તેના શસ્ત્રોનો નાશ કરવામાં સફળ રહ્યા. અભિમન્યુ અસુરક્ષિત રહ્યો.

ભલે તે નિઃશસ્ત્ર હતો, અભિમન્યુ તેના રથના પૈડા સહિત જે કંઈ મળી શકે તેનાથી લડતો રહ્યો. પરંતુ અંતે, કૌરવોએ તેના પર કાબુ મેળવ્યો, અને અભિમન્યુ માર્યો ગયો. તેનું મૃત્યુ અન્યાયી યુક્તિઓનું પરિણામ હતું, જેણે યુદ્ધના પરંપરાગત નિયમોનો ભંગ કર્યો.

અભિમન્યુનું મૃત્યુ પાંડવો માટે એક મોટો ફટકો હતો. તે માત્ર એક પ્રિય પુત્ર અને ભત્રીજો જ નહીં, પરંતુ તેમની સેનામાં એક મુખ્ય યોદ્ધા પણ હતો. તેની હિંમત અને નિઃસ્વાર્થતાએ તેને નાયક બનાવ્યો, અને તેના દુ:ખદ અંતથી પાંડવો દુઃખ અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયા.

👉 જ્યારે મર્યાદિત સંશોધન સાચા - ખોટા અર્થઘટન તરફ દોરી જાય છે.

અભિમન્યુ એ ચંદ્ર દેવનો પુત્ર વર્ચાસનો પુનર્જન્મ છે.  જ્યારે અન્ય દેવો દ્વારા ચંદ્ર દેવને તેમના પુત્રને પૃથ્વી પર અવતાર દેવા કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે તેણે એક કરાર કર્યો કે તેનો પુત્ર ફક્ત 16 વર્ષ સુધી પૃથ્વી પર રહેશે, કેમ કે તે તેના જીવનકાળથી અલગ થઈ શકશે નહીં.. તેથી અભિમન્યુની ઉંમર અથવા તેનું આયુષ્યની શ્રીકૃષ્ણને સંપૂર્ણ રીતે માહિતી હતી, તેથી તેણે અભિમન્યુને મંજૂરી આપી.... દંતકથા અનુસાર જ્યારે તે તેની માતાના ગર્ભાશયમાં હતો ત્યારે, ફક્ત તોડવું અથવા પદ્મવિહુ અથવા ચક્ર વિહુમાં પ્રવેશવા અને બાકીની માહિતીઓ કૃષ્ણ દ્વારા સંભાળી હતી, તેમાંથી બહાર નીકળવાના જ્ઞાન વિશે કહે ત્યાં બાળકની માતા સુભાદ્રા સૂઈ ગઈ જેથી તે ચક્ર વ્યૂહમાંથી બહાર નીકળવાની કાર્યવાહી સાંભળી ન શકે...

       આ બધું જ માસ્ટરપ્લાનનો એક ભાગ છે, કૃષ્ણ એ આ જાણીને જ કર્યું કે અભિમન્યુ પદ્મવિહુમાં મૃત્યુ પામશે.  અભિમન્યુ 16 વર્ષનો હતો જ્યારે તે યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યો હતો. તેમણે ટૂંકા જીવન દરમ્યાન કૌરવ સૈન્યમાં ખૂબ વિનાશ કર્યો હતો. યુદ્ધ દરમિયાન, તેણે આશરે 30,000 સૈનિકો, ઘોડેસવારો અને હાથી-માણસોને મારી નાખ્યા હતા...

બધા પુરાતત્વીય પ્રતીકોની જેમ, વર્તુળનો આકાર પણ એક વશીકરણ જેવું કામ કરે છે જે બૌદ્ધિક સમજશક્તિથી આગળ આવેલું છે.  વર્તુળ હંમેશાં સંપૂર્ણતાનું પ્રાકૃતિક પ્રતીક રહ્યું છે, જે ફક્ત સ્ત્રીના સિદ્ધાંતને જ નહીં, પણ પૂર્ણતા, એકતા, સંવાદિતા અને સંતુલન પણ બનાવે છે.  તેની શરૂઆત નથી કે અંત પણ નથી.  દરેક બિંદુ કેન્દ્રથી સમાન છે.

     💠  ત્રીજી પ્રેરણા મહાભારતમાં સૈન્યના વર્ણનોથી મળી.  લખાણમાં વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે યુદ્ધના એકમો એ વ્યૂહરચના રમત ચતુરંગાની પાયાની રચના કરી હતી જે પાછળથી ચેસની આધુનિક રમતમાં વિકસિત થઈ હતી...

   💠 વૈદિક તત્ત્વજ્ઞાનમાં , એવું માનવામાં આવે છે કે કુંડલિની શક્તિ તેની આંટી મારીને પૂંછડીને પકડેલા સાપની જેમ બંધાયેલ છે. એજ ફોર્મ થી ચક્રવ્યૂહ બન્યું હતું...

કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ પાંડવો (5 ભાઈઓ, પાંડુના પુત્રો) અને કૌરવો (100 ભાઈઓ, દ્રિતરાષ્ટ્રના દિકરા) ની સૈન્ય વચ્ચે હતું, જેમને રાજ્ય પર શાસન કરવાનો અધિકાર હતો.
સેનાના કદને અક્ષૌહિની કહેવાતા એકમમાં માપવામાં આવ્યા હતા, જેમાં 1 હાથી: 1 રથ: 3 ઘોડેસવાર: 5 પાયદળ 21870 ના પરિબળ દ્વારા ગુણાકાર કરવામાં આવ્યા હતા...
યોદ્ધાની કુશળતાનું સ્તર નીચે પ્રમાણે માપવામાં આવ્યું:
👉 રથી (એક સાથે 5000 યોદ્ધા લડવામાં સક્ષમ),
👉 અથીરથી (12 રથી અથવા 60000 લડવૈયાઓ સાથે લડવામાં સક્ષમ),
👉 મહારથી (12 અથીરથી અથવા 720000 યોદ્ધાઓ સામે લડવામાં સક્ષમ)

👉 પાંડવ સૈન્ય 7 અક્ષૌહિનીઓથી બનેલું હતું
👉 કૌરવ સૈન્ય 11 અક્ષૌહિનીઓથી બનેલું હતું

🎯 આપણે શું વિચારીએ છીએ?

અભિમન્યુ અને ચક્રવ્યૂહની વાર્તા મહાભારતના સૌથી યાદગાર અને ભાવનાત્મક પ્રસંગોમાંની એક છે. તે એક યુવાન યોદ્ધાની બહાદુરી દર્શાવે છે જેણે પોતાના પરિવાર અને પોતાની સેના માટે પોતાનો જીવ બલિદાન આપ્યો. ચક્રવ્યૂહમાં અભિમન્યુનો પરાક્રમી દેખાવ હિંમત, વફાદારી અને યુદ્ધના દુ:ખદ પરિણામોની વાર્તા છે.

તેમનું મૃત્યુ પ્રતિકૂળતાનો સામનો કરતી વખતે ન્યાયીપણાના મહત્વની યાદ અપાવે છે. જ્યારે અભિમન્યુનું જીવન ટૂંકું થઈ ગયું હતું, ત્યારે તેમનો બહાદુરીનો વારસો પેઢીઓને પ્રેરણા આપે છે. ચક્રવ્યૂહ, તેની બધી જટિલતાઓ સાથે, જીવન રજૂ કરી શકે તેવા પડકારો અને ફાંદાઓનું એક શક્તિશાળી પ્રતીક છે, અને અભિમન્યુની વાર્તા ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને પણ તે પડકારોનો હિંમતથી સામનો કરવાના એક શાશ્વત ઉદાહરણ તરીકે ઉભી છે.

©️®️🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....