ડૉ. વૈભવી ત્રિવેદી
      માતુશ્રી શાંતાબેન આર્ટસ કોલેજ, દેરડી
                     (સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી સંલગ્ન)

"ગુજરાતી ભાષાસાહિત્યમાં માઈક્રોફિક્શન"

📌 સારાંશ :

Flase fiction, Maicrofiction, Sort story, Nanofiction,

             એક ટૂંકી વાર્તા એ ગદ્યની કલ્પનાનો એક ભાગ છે જે સામાન્ય રીતે એક બેઠકમાં વાંચી શકાય છે અને સ્વયં-નિર્મિત ઘટના અથવા સંલગ્ન ઘટનાઓની શ્રેણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં એક અસર અથવા મૂડનો ઉદ્ભવ કરવાનો ઇરાદો છે. ટૂંકી વાર્તા સૌથી જૂની પ્રકારના સાહિત્યમાંની એક છે અને તે વિશ્વભરના વિવિધ પ્રાચીન સમુદાયોમાં દંતકથાઓ, પૌરાણિક વાર્તાઓ, લોકની વાર્તાઓ, પરીકથાઓ, ફેબલ્સ અને ઉપદેશોના સ્વરૂપમાં અસ્તિત્વમાં છે. 19 મી સદીની શરૂઆતમાં આધુનિક ટૂંકી વાર્તા વિકસિત થઈ.

            ટૂંકી વાર્તાના પૂર્વગારીઓ દંતકથાઓ, પૌરાણિક વાર્તાઓ, લોકની વાર્તાઓ, પરીકથાઓ, ફેબલ્સ અને ઉપદેશો હતા જે વિશ્વભરના વિવિધ પ્રાચીન સમુદાયોમાં હાજર હતા. આ ટૂંકા ટુકડાઓ મોટેભાગે મૌખિક સ્વરૂપમાં અસ્તિત્વમાં છે અને તેઓ મૌખિક સ્વરૂપમાં એક પેઢીથી બીજા સ્થાને ફેલાયા હતા. પ્રાચીન સાહિત્યમાં મોટી સંખ્યામાં આ પ્રકારની ઘણી વાર્તાઓ મળી આવે છે, જેમાં ભારતીય મહાકાવ્યોથી રામાયણ અને હેમહાહાને હોમરિક એપિક્સમાં ઇલિયડ અને ઓડિસીનો સમાવેશ થાય છે. 1001 અરેબિયન રાત, કદાચ આઠમી સદીમાં પ્રથમ વખત સંકલિત, મધ્ય પૂર્વીય લોક વાર્તાઓ અને પરીકથાઓનું સ્ટોરહાઉસ પણ છે. 17 મી સદીમાં મૌખિક વાર્તાલાપના પરંપરાઓ અને પ્રાચીન સમયના ઉપરોક્ત લેખિત કાર્યો (જે પોતાને મૌખિક પરંપરાઓ પર આધારિત છે) માંથી ઉભરતા, ટૂંકા વાર્તા સરળ પાત્રતાને નબળી બનાવવા માટે કામના શરીરને સમાવવા માટે ઉભરી આવી છે.

            ભારતમાં, પ્રાચીન લોકવાયકાઓનો સમૃદ્ધ વારસો તેમજ ટૂંકી સાહિત્યનું એક સંકલિત શરીર છે જેણે આધુનિક ભારતીય ટૂંકી વાર્તાની સંવેદનશીલતાને આકાર આપ્યો છે.  દંતકથાઓ, લોકકથાઓ, પરીકથાઓ અને દંતકથાઓનો કેટલાક પ્રખ્યાત સંસ્કૃત સંગ્રહ છે, પંચતંત્ર, હિતોપદેશા અને કથાસારિતસાગર. મૂળ પાલીમાં લખેલી જાતિક વાર્તાઓ, ભગવાન ગૌતમ બુદ્ધના પાછલા જન્મોની વાર્તાઓનું સંકલન છે.  એક વાર્તાની ફ્રેમ સ્ટોરી અથવા ફ્રેમ કથા અથવા વાર્તા એ એક કથાત્મક તકનીક છે જે કદાચ પંચતંત્ર જેવી પ્રાચીન ભારતીય કૃતિઓમાં ઉદ્ભવી છે....

        ખરાબ માઇક્રોફિક્શન લખો નહીં.  તેમાંથી ઘણું બધું બનાવવું ખૂબ જ સરળ છે અને વિશ્વ તે બધાના વજન હેઠળ ક્ષીણ થઈ જશે. શક્ય છે કે આ સાચું છે, પરંતુ સગવડ કરતાં વધુ, એક વાચકને સારી વાર્તા ગમે છે.  સારી વાર્તાઓ બધા આકાર અને કદમાં આવે છે - બધી લંબાઈ અને સ્વરૂપો.  જો કોઈ નવલકથા વિશે દસ અભ્યાસક્રમનું ભોજન, અને એક ઉત્તમ સેન્ડવિચ તરીકેની ટૂંકી વાર્તા વિશે વિચાર કરી શકાય.  માઇક્રોફિક્શનનો ભાગ એક ઉત્કૃષ્ટ ચોકલેટ ટ્રફલ હોઈ શકે છે. બધા જ ખોરાક છે.  બધા આનંદપ્રદ છે. પરંતુ!! તે દરેક ખૂબ જ અલગ છે. માઇક્રોફિક્શન એ એક વાર્તાની શાનદાર, ડંખવાળી નાના કદની ગાંઠ છે. તે નાના પેકેજમાં મોટો સ્વાદ અને સંતોષ પેક કરે છે...

🎯 માઈક્રોફિક્શન વાર્તા એટલે શું ?

          કોઈ પણ ભાષામાં વાર્તા એ એક અગત્યનો સાહિત્ય પ્રકાર છે.વાર્તામાં સમાજમાં જીવાતા જન જીવનમાંથી કોઈ પણ વિષય વસ્તુની પસંદગી કરીને એને શબ્દોના વાઘા પહેરાવીને લેખક વાચકો સમક્ષ રજુ કરતો હોય છે.માણસોમાં ધબકી રહેલી લાગણીઓ,સંવેદનાઓનો પડઘો એની વાર્તામાં પેશ કરવાનો વાર્તા લેખકનો સતત પ્રયત્ન રહેતો હોય છે.નવલકથા ,નવલિકા ,લઘુ કથા ટૂંકી વાર્તાના માધ્યમથી મુખ્યત્વે વાર્તાઓ લખાતી હોય છે.આ વાર્તા પ્રકારોમાં માઈક્રોફિક્શન વાર્તાનો પ્રકાર નવો ઉમેરાયો છે...

          માઈક્રો-Micro  એ અંગ્રેજી શબ્દ છે અને અંગ્રેજી શબ્દ મેક્રો-Mecro નો વિરુદ્ધ અર્થી છે.મેક્રો એટલે ખુબ વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું , જગ વ્યાપી, વિસ્તૃત –  જેમ કે મેક્રો ઇકોનોમિકસ . માઈક્રો એટલે સ્થાનિક,સંક્ષિપ્ત, બારીક યા સુક્ષ્મ. એના  પરથી માઈક્રોસ્કોપ -સુક્ષ્મદર્શક યંત્ર – શબ્દ આવ્યો.

           માઈક્રોફિક્શન વાર્તા કહેવું એ પણ એક રીતે ભાષાની દ્રષ્ટીએ મને બરાબર નથી લાગતું ,કારણ કે ફિક્શન એટલે જ વાર્તા .પરંતુ અંગ્રેજી- ગુજરાતીનું આવું વિચિત્ર મિશ્રણ કરીને માઈક્રોફિક્શન વાર્તા એમ કહેવાનો શિરસ્તો અત્યારે જોવામાં આવે છે....

                માઈક્રોફિક્શન વાર્તા ને શુદ્ધ ગુજરાતીમાં જો કહેવું હોય તો એને સુસંક્ષીપ્ત વાર્તા એમ કહેવું જોઈએ.(કોઈને આનાથી સારો શબ્દ સુઝે છે ?).આનાથી ફિક્શન  અને વાર્તા એમ જે રીતે બેવડાય છે એમ નહી બને...

          વાર્તાના બે પ્રકાર છે . એક સત્ય ઘટના કે એના પર આધારિત વાર્તા અને બીજી માત્ર લેખકની કલ્પનામાંથી જ જન્મેલી વાર્તા જે ખરેખર બની ના હોય પણ એમ લાગે કે આવું ક્યાંક બન્યું હશે કારણ કે સમાજમાં જીવાતા જન જીવનમાંથી જ લેખક એની વાર્તાની વસ્તુ શોધીને શબ્દોનો ઘાટ આપીને એને રજુ કરતો હોય છે....

          આજના ઝડપી જમાનામાં લોકોને બહુ લાંબી વાર્તાઓ વાંચવામાં બહુ રસ દેખાતો નથી. આ વિચારમાંથી માઈક્રોફિક્શન વાર્તા પ્રકારનો જન્મ થયો હોય એમ લાગે છે. નવલકથા એ મેક્રો ફિક્શન છે જ્યારે માઈક્રો ફિક્શન વાર્તા ઓછા શબ્દોમાં ચમત્કારિક રીતે વાર્તા રજુ કરવાની કળા રજુ કરતો એક નવીન વાર્તા પ્રકાર છે...

          ફ્લેશ ફિક્શન એ આત્યંતિક સંક્ષેપનું કાલ્પનિક કાર્ય છે જે હજી પણ પાત્ર અને પ્લોટ વિકાસ પ્રદાન કરે છે.  ઓળખાતી જાતો, તેમાંની ઘણી શબ્દ ગણતરી દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે, જેમાં છ-શબ્દની વાર્તા શામેલ છે;  280-પાત્રની વાર્તા;  "dribble"; the "drabble"; "sudden fiction"; flash fiction; and "micro-story"

              ફ્લેશ કાલ્પનિક એ લેખનની એક શૈલી છે જેમાં કાલ્પનિક સાહિત્યના ટૂંકા ટુકડાઓ ઉત્પન્ન કરવાનો સમાવેશ થાય છે.  આ ટૂંકી વાર્તાની વિભાવનાથી તદ્દન અલગ છે, જે સામાન્ય રીતે ઘણા પૃષ્ઠોની હોય છે અને હજારો શબ્દોને ઉત્તમ બનાવી શકે છે.

            ફ્લેશ ફિકશનની લાક્ષણિક વ્યાખ્યા એ 1500 થી ઓછી શબ્દોની ટૂંકી સાહિત્યની વાર્તા છે, સામાન્ય રીતે 1000 શબ્દોની નીચે. આ શબ્દનો ઉપયોગ હંમેશાં ટૂંકા કાર્યો અથવા ટૂંકા કેઝ્યુઅલ કાર્યોનું વર્ણન કરવા માટે થાય છે...

📌 ફ્લેશ ફિક્શનના ટૂંકા પ્રકાર

                માનો કે ના માનો, કથાઓ 1,500 શબ્દોથી પણ ટૂંકી મળી શકે છે... તેમની કોઈ શરૂઆત, મધ્ય અથવા અંત નથી, પરંતુ ફક્ત છ શબ્દોમાં એક સંપૂર્ણ વાર્તા કહે છે.  છ શબ્દોની વાર્તાનું સૌથી પ્રખ્યાત ઉદાહરણ અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વેને આભારી છે: "વેચાણ માટે: બેબી શૂઝ, ક્યારેય પહેર્યા નથી."

નવલકથાઓ સામાન્ય રીતે ત્રણ વર્ગોમાં આવે છે: સાહિત્યિક કથા, શૈલી સાહિત્ય અને મુખ્ય પ્રવાહનું સાહિત્ય...

         માઈક્રોફિક્શન એ છેલ્લા કેટલાક સમયથી પ્રચલનમાં આવતો જતો સાહિત્ય રચનાનો એક પ્રકાર છે જે તેના નામથી જ સ્વયં-સ્પષ્ટ છે. અલ્પ શબ્દોમાં વણાયેલ બે-ચાર કે પાંચ-સાત વાક્યોની એક નાનકડી એવી વાર્તા તેના ગૂઢાર્થ અને ચોટદાર અંતને લીધે વિચાર આયામની એક નવી ક્ષિતિજનો ઉઘાડ કરે છે. માઈક્રોફિક્શનને ફ્લેશ ફિક્શન પણ કહેવામાં આવે છે.

             માઈક્રોફિક્શનને સાહિત્યના અન્ય સ્વરૂપોથી સ્પષ્ટ રીતે નોખું પાડતું જો કોઈ તત્ત્વ હોય તો એ છે એની શબ્દ-લાઘવતા અને અલ્પ શબ્દોમાં રહેલ ગૂઢાર્થ. આપણી એક પ્રચલિત કહેવત, "ગાગરમાં સાગર" માઈક્રોફિક્શનનો સ્પષ્ટ ચિતાર આપે છે.
માઇક્રોફિક્શન એક એવો સાહિત્ય પ્રકાર છે જેને લખવા માટે માત્ર થોડી મિનિટો લાગે છે પણ માનસપટલ પર એના વિચારબીજના ગર્ભાધાનથી માંડી એક સંપૂર્ણ અને પુખ્ત વિચાર તરીકે પ્રસવ કરાવવામાં કલાકો, દિવસો અને કદાચ મહિનાઓ પણ લાગી શકે છે... કામમાં વ્યસ્તતાઓને કારણે હવે લાબું વાંચવા માટે કોઈને સમય નથી આમ છતાં સાહિત્યથી અળગા રહેવું જેમના સ્વભાવમાં નથી એવા રસિક જીવો માટે સાહિત્યનો આ નવો પ્રકાર અસ્તિત્વમાં આવ્યો હોય એમ જણાય છે. થોડુંક વાંચી લો અને અનેકગણું મેળવો એ માઈક્રોફિક્શનનો હાર્દ છે...

📌 મારા મતે માઇક્રોફિક્શન વાર્તા લખતી વખતે આટલી બાબતો ધ્યાનમાં લઈ શકાય.

👉૧. માઇક્રોફિક્શનની રચના કરવા માટે શબ્દોની મર્યાદાનો કોઈ ચોક્કસ નિયમ નથી, પણ સામાન્યતઃ ૫ કે ૬ શબ્દોથી માંડી ૨૦૦ કે ૨૫૦ અથવા તો ૩૦૦ શબ્દોમાં અથવા તો ક્યારેક એનાથી પણ થોડા વધુ શબ્દોમાં માઇક્રોફિક્શનની રચના થતી હોય છે...

👉૨. શબ્દો ભલે ૫ કે ૬ અથવા તો ૨૦૦ કે ૨૫૦ હોય આમ છતાં એમાં એક આખેઆખી વાર્તા ભરેલી હોવી જોઈએ. માત્ર એટલું જ નહિ એ વાર્તામાં આરંભ, મધ્ય અને અંત નિહિત છે. એક સામાન્ય વાર્તામાં અંત હોવો ઈચ્છનીય છે, અને એ અંત સાથે વાર્તા ત્યાં પૂરી થઈ જતી હોય, પણ માઈક્રોફિક્શનનો અંત જરાક જુદા પ્રકારનો હોય છે. માઈક્રોફિક્શનમાં અંત સામાન્યતઃ અધ્યાહાર રહેતો હોય છે અને એ અંત વાચકને એક નવા વિચાર કે એક નવી પરિકલ્પના તરફ લઈ જતો હોય છે. એ નવો વિચાર કે પરિકલ્પના વાચકના આગવા પણ હોઈ શકે છે. માઇક્રોફિક્શન એક નવા વિચારનો પ્રસવ કરાવે છે.
અહીં એક વાતની સ્પષ્ટતા કરવી ઘટે કે ઓછા શબ્દોમાં હોવા છતાં માઇક્રોફિક્શન એક સર્વાંગ સંપૂર્ણ વાર્તા છે. શબ્દોની મર્યાદાનું બહાનું આગળ ધરીને લેખક વાર્તાના મૂળ તત્ત્વો સાથે છૂટછાટ લઈ શકે નહીં...

👉 ૩. માઇક્રોફિક્શનમાં શબ્દોની મર્યાદામાં રહીને વાર્તા લખવાની હોવાથી વિરામચિહ્નોના ઉપયોગની બહુ મોટી ભૂમિકા છે, ખાસ કરીને અલ્પવિરામ (,), અર્ધવિરામ (;), ઉદગારચિન્હ (!), અવતરણચિન્હ (‘ ‘, “ “), લોપચિન્હ (‘‌), વિગ્રહરેખા (-) વગેરે. આ બધાના ઉપયોગથી જ શબ્દ-લાઘવને એના યથાર્થ સ્વરૂપમાં જાળવી શકાય છે...

👉 ૪. માઈક્રોફિક્શના કેટલાક અગત્યના ઘટકો પૈકીનું એક છે શબ્દો અને શબ્દસમૂહની વરણી અને તેનાથી વધુ અગત્યનું છે શબ્દોની પસંદગી અને એની ગોઠવણ. શબ્દોની ગોઠવણ શબ્દોના અર્થની વૈવિધ્યતા ઉભી કરે છે, અને વાર્તાને વધુ રોચક અને અર્થસભર બનાવે છે. વળી, પાત્રો વચ્ચેના સંવાદો, પરસ્પર મતભેદો, ટકરાવ, મથામણ, ભાવો, લાગણીઓ, સંવેદનાઓ પણ ક્યાંક ને ક્યાંક શબ્દ-લાઘવમાં વણાઈ જવા જોઈએ...

👉 ૫. માઈક્રોફિક્શનમાં પાત્ર નિરૂપણ કે પાર્શ્વભૂમિ નિરૂપણને ખાસ કોઈ અવકાશ નથી, આમ છતાં સંવાદોની શબ્દ-લાઘવતામાં એ વણાઈ જાય ત્યારે વાર્તાને વધુ દમદાર બનાવે છે..

👉 ૬. માઈક્રોફિક્શનનું સૌથી અગત્યનું તત્ત્વ છે એનો અંત. માઈક્રોફિક્શનમાં વાર્તાનો અંત કંઈક એ રીતે અધ્યાહાર છોડી દેવામાં આવે છે કે જેથી વાચક અનેક નવી કલ્પનાઓ અને વિચારો કરવા પ્રેરાય છે, અને પોતાની ગ્રહણશક્તિ વડે અધ્યાહાર અંત પછીની સ્થિતિ નક્કી કરે છે...

👉 ૭. માઈક્રોફિક્શનમાં વાર્તાનું અંતિમ વિધાન ડંકાની ચોટ જેવું હોવું જોઈએ. મંદિરનો ઘંટ વાગતા જ જેમ એના રણકારો ક્યાંય સુધી વાતાવરણમાં ગુંજ્યા કરે છે એમ માઇક્રોફિક્શનનું અંતિમ વાક્ય વાંચતા જ વાચકના મનમાં વિચારોનો એક ગુંજારવ વહેતો છે અને એ અંત પછી શું સ્થિતિ હોઈ શકે એનો તાગ મેળવવા એનું મન વિવિધ વિકલ્પોના ચકરાવે ચડે છે અને એમાંથી જ એક નવા બોધ કે વિચારને જન્મ આપે છે, અને આ વસ્તુ જ માઈક્રોફિક્શનું હાર્દ છે...

👉 ૮. માઇક્રોફિક્શનમાં અંતને વધુ મહત્ત્વ આપી વાર્તાના મુળભૂત તત્ત્વોને અન્યાય ન થઈ જાય એનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. કારણ કે આખરે તો વાર્તાનો ઢાંચો અને શૈલિ જ વાચકને વાર્તા સાથે જકડી રાખે છે અને અંત તરફ લઈ જઈ એક નવા વિચાર કે કલ્પના તરફ દોરી જાય છે.
અહીં છ શબ્દોની બે માઈક્રોફિક્શનનો ઉલ્લેખ કરવાનું યથાર્થ જણાય છે...

👉 “Dad’s funeral, daughter’s birth, flowers everywhere.” —Tiffany Shlain

👉 “For sale: baby shoes, never worn". — Ernest Hemingway.

🎯 સંદર્ભ સૂચિ : Browns, Julie, ed. (1997). Ethnicity and the American Short Story. New York: Garland.

©️®️🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....