{Theism and atheism}

                             Writer : Pro.Dr.V.K.Trivedi

ઈશ્વર નથી એમ ‘કહેવું “એ સહેલામાં સહેલું છે,

ઈશ્વર છે એમ “કહેવું ” એ વળી એના કરતા પણ સહેલામાં સહેલું છે,

પણ ઈશ્વર “છે’ એમ ‘જાણવું ‘ એજ અઘરામાં અઘરું છે....

ઘણા માણસો ઈશ્વર ‘છે ‘ એમ કહેવું અને ઈશ્વર’ છે’ એમ જાણવું,

એ બેનો ભેદ સમજતા નથી...

ખરી રીતે એમને મન ઈશ્વર છે, એ પરંપરાગત રૂઢીવાદ હોઈ તે વિષે શંકા લેવાનું લાગતું નથી,

પણ ! ઈશ્વર છે કે નથી ???

એ શંકા શરુ થાય, એ જ આધ્યાત્મિક જીવન ની નિશાની છે...

                 

                   માણસનો એ આદિ-અનાદિ કાળથી એ સ્વાભાવ રહ્યો છે કે, એનું ધાર્યું થાય તો બધું બરાબર, અને ન થાય તો દુનિયાને ઉંધીચત્તી કરી નાખે....  દુઃખ આવે તો દુરાચારી અને સુખ આવે તો સદાચારી.... વાહ ભૈ વાહ.... ઈશ્વરે એટલે જ પૃથ્વી બનાવી હશે કે બધાની માનતાઓ પુરી કર્યા કરે... દંતકથાઓના આધારે ઇતિહાસનું વર્ણન થતું હોય છે. એ કથાઓમાં સત્યનું તથ્ય કેટલું અને મિથ્યા કેટલું એ જાણવાની અમને શી જરૂર !!!??? -- થોડોક અનુભવિસ્ટ મનુષ્ય કહેશે કે, ઈશ્વર તો છે જ, જે શૂળી નો ઘા સોઈ થી ટળી જાય એવી રીતે દરેકને મદદ કરે છે... 'કર્મ અને એનું ફળ' આ તથ્યનો સ્વીકાર આખી દુનિયાએ કર્યો છે... જો કર્મો ના આધારે જ ફળ મળવાનું હોય તો ભગવાનની શી જરૂર !!? 

જ્યારે સારું કર્મ જ કરો અને લાઈફમાં કોઈ મુસીબતો આવે કે તરત શ્રદ્ધા ડગમગ થાય છે, શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ કાયમ ટકી રહે એ વાતમાં લેસ માત્ર દમ નથી.... 

              મારા નાની કહેતા કે માનતા કોઈપણ પ્રકારની બને ત્યાં સુધી ન માનવી.. હું પૂછતી કે કેમ નાની !!???  એ મને ઉદાહરણ આપી સમજાવતા "બેટા દીવા થી ચાલતું હોય તો શ્રીફળ'નીય માનતા જરૂરી નથી.... એક મિયાજી હતા એને નોકરી ની બહુ જરૂરિયાત હતી, મુંજાયેલા મિયાજીએ આકાશ તરફ હાથ ઊંચા કરી કહ્યું ત્યાં ઉપર કોઈ હોય જે મારી વાત સાંભળે એને કહું છું: મને નોકરી અપાવી દો તો આભ જેવડી રોટી કરું..... ! હવે નોકરી તો મળી ગઈ, તો આભ જેવડી રોટી ક્યાંથી કરે !!???" તાત્પર્ય એટલું જ કે એક અણસમજ ભર્યા નિર્ણયથી અનેક સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થાય છે..... સીધી વાત આવી જાય છે "છે અને નથી" પર, પોતાની માન્યતાઓ પર.......

 ધર્મ અને વિજ્ઞાન પર ઘણી વાતો થઈ શકે છે.... પણ ! અહીં આપણે ભગવાન છે કે નહીં ! અને ભગવાન એટલે શું !!? તેની ચર્ચા કરવાની છે.... 

         જેમ જૈન માત્ર જ્ઞાનને પ્રાપ્ત વ્યક્તિને તીર્થકર કે અરિહંત કહે છે, બૌદ્ધ સંબુદ્ધ કહે છે તેવી જ રીતે હિન્દુ ભગવાન કહે છે. ભગવાનનો અર્થ છે જિર્તદિય. ઈદ્રિયોને જીતનારો. ભગવાનનો અર્થ ઈશ્વર નથી અને જેટલા પણ ભગવાન છે તે ઈશ્વર નથી. ઈશ્વર કે પરમેશ્વર સંસારમાં સર્વોત્તમ સત્તા માનવામાં આવે છે....

         ભગવાન શબ્દ સંસ્કૃતના ભગવત શબ્દથી બન્યો છે. જેમા પાંચે ઈન્દ્રિયો પર વિજય પ્રાપ્ત કરી લીધી છે તે જેની પંચતત્વો પર પકડ છે તેને ભગવાન કહે છે. ભગવાન શબ્દનો સ્ત્રીલિંગ ભગવતી છે. એ વ્યક્તિ જે પૂર્ણત: મોક્ષને પ્રાપ્ત કરી લીધુ છે. અને જે જન્મ મરણના ચક્રમાંથી મુક્ત થઈને ક્યાય પણ અન્ય જન્મ લઈને કશુ પણ કરવાની ક્ષમતા રાખે છે. તે ભગવાન છે, પરમહંસ છે.....

               ભગવાનને ઈશ્વરતુલ્ય માનવામાં આવે છે તેથી આ શબદ ઈશ્વર,પરમાત્મા કે પરમેશ્વરના રૂપમાં પણ ઉપયોગ થાય છે, પણ તે યોગ્ય નથી. ભગવાન શબ્દનો ઉપયોગ વિષ્ણુ અને શિવના અવતારો માટે કરવામાં આવે છે. બીજુ એ કે જે પણ આત્મા પાંચ ઈંદ્રિયો અને પંચતત્વની જાળથી મુક્ત થઈ ગઈ છે તેને ભગવાન કહેવામાં આવે છે. આ રીતે જ્યારે કોઈ સ્ત્રી મુક્ત થાય છે તો તેને ભગવતે કહે છે. ભગવતી શબ્દનો પ્રયોગ માં દુર્ગા માટે પણ કરવામાં આવે છે. તેને જ ભાગવત માર્ગ કહેવામાં આવ્યો છે....

ભગવાન (સંસ્કૃત : ભવવત) 

સન્ધિ વિચ્છેદ ભ+અ+ગ+અ+વ+આ+ન+અ 

ભ = ભૂમિ 

અ = અગ્નિ

ગ = ગગન 

વા = વાયુ 

ન = નીર 

ભગવાન પંચ તત્વોથી બનેલ/બનાવનારો છે....

આટલુ પણ જાણો - ભગવાન એશ્વર્ય, ધર્મ, યશ, લક્ષ્મી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય આ ગુણ પોતાની સમગ્રતામાં જે ગણમાં હોય તેને 'ભગ' કહે છે. તેને ખુદમાં ધારણ કરવાથી તે ભગવાન છે. એ પણ છે કે ઉત્પત્તિ, પ્રલય, પ્રાણીઓના પૂર્વ કે ઉત્તર જન્મ, વિદ્યા અને અવિદ્યાનુ એક સાથે જ્ઞાન ધરાવનારને પણ ભગવાન કહે છે....

             ભગવાન ક્યાંય નથી, કોઈએ દુનિયા બનાવી નથી અને કોઈ આપણી કિસ્મત લખતુ નથી...

આ શબ્દો છે જાણીતા ખગોળ વૈજ્ઞાનિક સ્ટિફન હોકિંગના. તેમનુ અવસાન થયુ એ પહેલા તેમણે લખેલા છેલ્લા પુસ્તકમાં તેમણે આ શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો છે....

સ્ટિફન હોકિંગનુ આ પુસ્તક જોન મૂરા નામના પ્રકાશકે પ્રસિધ્ધ કર્યું છે. જેનુ નામ ...ઈઝ ધેર એ ગોડ....છે.. હોકિંગે તેમાં એલિયન ઈન્ટેલિજન્સ, સ્પેસ કોલોનાઈઝેશન અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ, એક કરતા વધારે બ્રહ્માંડ જેવા વિવિધ વિષયો પર પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે....

હોકિંગે પોતાના છેલ્લા પુસ્તકમાં લખ્યુ છે કે "મારી ભવિષ્યવાણી છે કે આ સદી પુરી થતા સુધીમાં આપણે ભગવાનના દિમાગને સમજવા માંડીશું. તેમના કહેવા પ્રમાણે બ્રહ્માંડ ક્યારેય ખતમ નહી થનાર મફતનુ ભોજન છે અને જો બ્રહ્માંડમાં કશુ નવુ ના જોડાતુ હોય તો તેને બનાવવા માટે ભગવાનની જરુર નથી, આપણે જે ઈચ્છીએ છીએ તે માનવા માટે મુક્ત છીએ અને મારુ માનવુ છે કે ઈશ્વર નથી, કોઈએ બ્રહ્માંડનુ સર્જન કર્યુ નથી અને કોઈ આપણી કિસ્મત ચલાવતુ નથી. મને એ વાતનો પુરે પુરો અહેસાસ છે કે ના તો કોઈ સ્વર્ગ છે અને ના તો મૃત્ય બાદ ફરી જીવન છે. મર્યા પછી બીજુ જીવન હોય છે તેવુ વિચારવુ સારુ લાગે છે પણ તેના માટે કોઈ આધારભૂત પ્રમાણ નથી...."

            સત્તા, પદવી, આધિપત્ય, મહત્ત્વાકાંક્ષા અને તેવી બીજી બાબતોને મેળવવા માટે તેની પાછળ પડવું એ અહંના જ જુદા જુદા સ્વરૂપો છે, પરંતુ જે મહત્ત્વનું છે તે મારા અહંને સમજવાનું છે અને હું એ ચોક્કસપણે કહી શકું કે આપણને તે વાત બરોબર લાગે છે. જો હું અહીં કેટલું ઉમેરું કે ચાલો, આ બાબત વિશે આપણે ગંભીર બનીએ, કારણ કે મને લાગે છે કે ભલે આપણે આનો અમલ સમૂહમાં, કોઈ ખાસ વર્ગના, કોઈ ખાસ સમાજના કે કોઈ વિશિષ્ટ વાતાવરણના ભાગ તરીકે ન કરી શકીએ, પરંતુ વ્યક્તિગતપણે તમે અને હું આને સમજીને અમલમાં મૂકી શકીએ. મને લાગે છે કે ત્યારે જ ખરી ક્રાંતિ થશે. જે ક્ષણે એ સમજ વૈશ્વિક અને વધારે સંગઠિત થઈ જાય ત્યારે અહં તેમાં પ્રવેશ કરે છે. તેને તેનું આશ્રયસ્થાન બનાવે છે, પરંતુ જો તમે અને હું, વ્યક્તિ તરીકે પ્રેમ કરી શકીએ, તેને રોજિંદા જીવનમાં ખરેખર અમલમાં મૂકી શકીએ તો આ મહત્ત્વની ક્રાંતિ અસ્તિત્વમાં આવી શકશે.

તમને ખબર છે કે અહં નો હું શો અર્થ કરું છું? તેનો અર્થ વિચાર, સ્મૃતિ સારાંશ, અનુભવ, જેને નામ આપી શકાય તેવા અને નામ ન આપી શકાય તેવા ઈરાદા, બનવા કે ન બનવાના એ સભાન પ્રયત્નો, અચેતન મનમાં સંગ્રહ થયેલી સ્મૃતિ, વિશિષ્ટ જાતિ, સમુદાય, વ્યક્તિ, જમાત અને એને આવરી લેતું હોય તે સમગ્ર, ભલે પછી તે બાહ્યપણે મન દ્વારા રજૂ થતું હોય કે નહીં અથવા આધ્યાત્મિકપણે તેને એક સદ્ગુણ તરીકે મન દ્વારા રજૂ કરતું હોય એ સર્વકંઈ અહં છે. આ બધાની પાછળ મથવું એ સર્વકંઈ ‘અહં’ છે. તેમાં હરીફાઈનો સમાવેશ થઈ જાય છે, કંઈક બનવાની ઈચ્છાનો તેમાં સમાવેશ થઈ જાય છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા ‘અહં’ છે; અને જ્યારે આપણે તેને ખરેખર વધારે જાણીએ છીએ અથવા તો જ્યારે આપણે તેનો સામનો કરીએ છીએ ત્યારે જાણવા મળે છે કે તે અનિષ્ટ છે. હું ‘અનિષ્ટ’ શબ્દ ઈરાદાપૂર્વક વાપરું છું કારણ કે આ ‘હું’ વિભાજિત કરે છે, નોખા પાડે છે; આ અહં પોતાને ઘેરી લે છે; તેની પ્રવૃત્તિઓ અલગ કરે તેવી હોય છે ભલે પછી તે ગમે તેટલી ઉમદા હોય. તે એકલીઅટૂલી હોય છે. આ બધું જ આપણે જાણીએ છીએ. આપણે એ પણ જાણીએ છીએ કે જ્યારે ‘અહં’ ન હોય એવી પળો અસાધારણ હોય છે, એ ક્ષણોમાં કોશિશ કરવાપણું નથી હોતું, તેમાં પ્રયત્ન કરવાનો ભાવ નથી હોતો અને એવું તો ત્યારે જ બને કે જયારે પ્રેમ હોય....

              સદીઓથી તત્ત્વચિંત્તકો, ધર્મવેત્તાઓ અને અન્ય ચિંતકો દ્વારા ઈશ્વરના અસ્તિત્વને સાબિત કે ગેરસાબિત કરવા ઘણી દલીલો વિચારી છે. તત્ત્વચિંતનની પરિભાષામાં, આવી દલીલો, ઇશ્વરની અસ્તિત્વમીમાંસાના જ્ઞાનમીમાંસા 

અંગેની વિચાર-શાખા સાથે સંબંધિત છે. ઈશ્વરના અસ્તિત્ત્વને લગતા ઘણા તત્ત્વશાસ્ત્રવિષયક પ્રશ્નો છે. ઈશ્વરની કેટલીક વ્યાખ્યાઓ કેટલીકવાર અચોક્કસ હોય છે, જ્યારે બીજી વ્યાખ્યાઓ સ્વયં-પરસ્પરવિરોધી હોય છે. ઈશ્વરના અસ્તિત્ત્વ અંગેની દલીલોમાં ખાસ કરીને આધ્યાત્મિક, પ્રયોગમૂલક, આનુમાનિક અને આત્મલક્ષી પ્રકારો સમાવિષ્ટ છે, જ્યારે બીજા વિચારો ઉત્ક્રાંતિવાદના સિદ્ધાંત તથા વિશ્વમાં વ્યવસ્થા અને જટિલતાના છિદ્રોની આસપાસ ઘૂમે છે. ઈશ્વરનાં અસ્તિત્વ વિરુદ્ધની દલીલોમાં પ્રયોગમૂલક, નિગમન, અને આત્મલક્ષી પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. આના પરથી કાઢેલ તારણોમાં સમાવિષ્ટ છે :

 “ ઈશ્વર અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી ” (દૃઢ નાસ્તિકતા); 

“ ઈશ્વર લગભગ ચોક્કસપણે અસ્તિત્ત્વમાં નથી ” (હકીકત માં નાસ્તિકવાદ); 

“ ઈશ્વર છે કે કેમ તે કોઈ જાણતું નથી ” (અજ્ઞેયવાદ); 

“ ઈશ્વર છે, પરંતુ આને સાબિત કે અસાબિત કરી શકાતું નથી ” (આસ્તિકવાદ); અને 

“ ઈશ્વર છે અને આને સાબિત કરી શકાય છે ” (સાબિતવાદ)......આ સ્થિતિ અંગે સંખ્યાબંધ ભિન્ન ભિન્ન વિચારો છે.....

નાસ્તિકવાદ અથવા નાસ્તિકતા અથવા નિરીશ્વરવાદ એ દેવ અથવા દેવતાઓમાંની માન્યતાને નકારી રહી છે... તે આસ્તિકતાની વિરુદ્ધ છે, જે એવી માન્યતા છે કે ઓછામાં ઓછું એક ભગવાનનું અસ્તિત્વ છે. જે વ્યક્તિ દેવતાઓમાંની માન્યતાને નકારે છે તેને નાસ્તિક કહેવામાં આવે છે. આસ્તિકતા એ એક અથવા વધુ દેવતાઓમાંની માન્યતા છે.

જ્યારે ધર્મવાદ એક અથવા વધુ દેવતાઓમાંની માન્યતાનો ઉલ્લેખ કરે છે, ત્યારે જ્ઞેયવાદ માત્ર જ્ઞાનનો સંદર્ભ આપે છે... વ્યવહારમાં, મોટાભાગના લોકો ખાલી આસ્તિક, નાસ્તિક અથવા અજ્ઞેયવાદી તરીકે ઓળખે છે.

એનાક્સગોરસ પ્રથમ નાસ્તિક હતા... તેઓ આયોનિયન ગ્રીક હતા અને ક્લૅઝોમેનામાં જન્મયા હતા. તે બીજા ગ્રીક શહેરોમાં ગયા હતા અને એથેન્સમાં તેના વિચારો જાણીતા હતા. સોક્રેટીસે ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે તેની કૃતિઓ એથેન્સમાં નાટ્યમાળા માટે ખરીદી શકાય છે. છેવટે તેમની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી અને અયોગ્યતા બદલ તેની નિંદા કરવામાં આવી હતી અને એથેન્સથી દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો.

એનાક્સાગોરસની માન્યતાઓ રસપ્રદ હતી. તેમણે વિચાર્યું કે સૂર્ય ભગવાન નથી અને એનિમેટેડ (જીવંત) નથી. સૂર્ય " પેલોપોનીસ કરતા ઘણા ગણો મોટો લાલ-ગરમ સમૂહ હતો". ચંદ્ર ભૌગોલિક લાક્ષણિકતાઓ સાથેનું એક નક્કર શરીર હતું, અને તે પૃથ્વી જેવા પદાર્થથી બનેલું હતું. વિશ્વ એક ગ્લોબ (ગોળાકાર) હતું...

    ભારતીય તત્વજ્ઞાન

ભારતીય તત્વજ્ઞાન એ ભારતીય ઉપખંડની પ્રાચીન દાર્શનિક પરંપરાઓને સંદર્ભિત કરે છે અને તેમાં ભારતમાં ઉત્પન્ન થયેલી તમામ વિચારધારાઓનો સમાવેશ થાય છે. મુખ્ય રીતે તેને રૂઢિચુસ્ત અથવા સુધારવાદી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે અથવા તો આસ્તિક અથવા નાસ્તિક તરીકે તે ઉલ્લેખિત થાય છે. આ વર્ગીકરણ ત્રણ વૈકલ્પિક અને એક માપદંડ પર આધાર રાખીને થાય છે: શું તે વેદ માં માને છે? શું તે બ્રહ્મ અને આત્મા જેવા સિદ્ધાંતોમાં માને છે ? અથવા તે પુનર્જન્મ કે દેવોમાં માને છે ?

ભારતીય હિંદુ તત્વજ્ઞાનમાં રૂઢિચુસ્તમાં છ શાળાઓ છે: ન્યાય, વૈશેષિક, સાંખ્ય, યોગ, મિમાંસા અને વેદાંત. જ્યારે પાંચ મુખ્ય સુધારવાદી શાળાઓ - જૈન, બૌદ્ધ, આજીવિક, અજ્ઞાન અને ચાર્વાક. જો કે વર્ગીકરણની અન્ય પદ્ધતિઓ પણ છે; ઉદાહરણ રૂપે સંત વિદ્યારણ્ય શૈવ સંપ્રદાય અને રસેશ્વરની સોળ શાળાઓ ઓળખાવે છે અને તેને અલગ અલગ રીતે વર્ગીકૃત કરે છે...

ભારતીય તત્વજ્ઞાનના મુખ્ય વિચારોને ઔપચારિક રીતે ૧૦૦૦ ઈ.સ. પૂર્વથી લઈને સામાન્ય યુગની પ્રારંભિક સદીઓમાં ગોઠવવામાં આવ્યા હતા. વિવિધ વૈચારિક શાળાઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા અને તેમનાં વિચારોનું એકીકરણ તેમના રચનાત્મક વર્ષો દરમિયાન, ખાસ કરીને ૮૦૦ ઈ.સ. પૂર્વ અને ૨૦૦ ઈ.સ. ની વચ્ચે ખૂબ તીવ્ર હતું. કેટલાક વિચારો અને દર્શનો જેવા કે જૈન, બુદ્ધ, યોગ, શૈવ અને વેદાંત આ સમયમાં નાશ થવાથી બચી ગયા પરંતુ અજ્ઞાન, ચાર્વાક અને આજીવિક હવે અસ્તિત્વમાં નથી....

પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રના ગ્રંથોમાં થયેલી વ્યાપક ચર્ચાઓમાં મીમાંસા (તત્વમીમાંસા, બ્રહ્મ, આત્મા, શૂન્યતા, અનંતતા) અને અન્ય તત્વોનો સમાવેશ થાય છે.... ભારતીય તત્વજ્ઞાન ધર્મ, કર્મ, સંસાર, પુનર્જન્મ, દુઃખ, ત્યાગ, ધ્યાન જેવી ઘણી વિભાવનાઓ સમાન રૂપમાં ધરાવે છે, જેમાં લગભગ તમામ આધ્યાત્મિક પદ્ધતિઓ દ્વારા વ્યક્તિના મુક્તિના અંતિમ લક્ષ્ય (મોક્ષ, નિર્વાણ) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે... તેમાંની ઘણી ખરી વિચારપદ્ધતિઓ જીવના અસ્તિત્વ અને અંતિમ લક્ષ્ય વિશે ભેદ ધરાવે છે. તેમના પ્રાચીન સિધ્ધાંતો અન્ય પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ કરતા વૈવિધ્યસભર તત્વજ્ઞાન ધરાવે છે. જૈન અને બુદ્ધ તત્વજ્ઞાન જીવ, આત્મા અને પુનર્જન્મમાં માને છે પણ બ્રહ્મમાં નથી માનતું. જ્યારે ચાર્વાક તત્વજ્ઞાનએ આમાંથી એકેયને નથી માનતું. આમ તેઓ ભિન્ન છે....

                ચાર્વાકવાદ ફક્ત પોતાની વિચારસરણી પર ચાલે છે.. કૂતરું જેમ હાડકું મોઢામાં નાખી ને ચાવ્યા કરે, અને પોતાનું ને પોતાનું લોહી નીકળે ને એ સમજે કે આ હાડકા માંથી મેં કાઢ્યું છે, એમ કરવાથી એને સંતુષ્ટિ મળે છે: એ ખુશ થાય છે... ચાર્વાકવાદનું પણ આજ કામ હતું.... 

                 વિશ્વ માં અનૈતિકતા વધતી જાય છે તેમ નાસ્તિકો પણ વધતા જાય છે. 

વિશ્વમાં ટકાવારી દ્વારા વસ્તીનો નકશો. બ્રાઝિલ, મેક્સિકો અને ચિલી જેવા કેટલાક દેશોમાં વસ્તી ગણતરીની માહિતીમાં નાસ્તિકતા, અજ્ઞેયવાદ અને માનવતાવાદની વર્ગો નથી. ઉપરાંત, કેટલાક દેશોમાં નાસ્તિકતા ગેરકાનૂની છે અથવા સ્વીકાર્ય નથી. આને કારણે કેટલાક સ્થળોએ મોટી સંખ્યામાં નાસ્તિક છુપાયેલા હોઈ શકે છે....

નાસ્તિકવાદ અથવા નાસ્તિકતા અથવા નિરીશ્વરવાદ એ દેવ અથવા દેવતાઓમાંની માન્યતાને નકારી રહી છે... તે આસ્તિકતાની વિરુદ્ધ છે, જે એવી માન્યતા છે કે ઓછામાં ઓછું એક ભગવાનનું અસ્તિત્વ છે. જે વ્યક્તિ દેવતાઓમાંની માન્યતાને નકારે છે તેને નાસ્તિક કહેવામાં આવે છે. આસ્તિકતા એ એક અથવા વધુ દેવતાઓમાંની માન્યતા છે...

જ્યારે ધર્મવાદ એક અથવા વધુ દેવતાઓમાંની માન્યતાનો ઉલ્લેખ કરે છે, ત્યારે જ્ઞેયવાદ માત્ર જ્ઞાનનો સંદર્ભ આપે છે. વ્યવહારમાં, મોટાભાગના લોકો ખાલી આસ્તિક, નાસ્તિક અથવા અજ્ઞેયવાદી તરીકે ઓળખે છે....

                કેટલાક નાસ્તિકો કોઈપણ ઈશ્વરમાં માનતા નથી કારણ કે તેઓ માને છે કોઈપણ માટે કોઈ પુરાવા છે. ઈશ્વર કે દેવો અને દેવીઓ, જેથી વિશ્વાસ કોઈપણ પ્રકારની આસ્તિકવાદ માનતા માટે આ પુરાવા નથી, એનો અર્થ એ ધારણા છે. નાસ્તિક વિચારે છે કે દરેક બાબતનું સરળ વર્ણન એ પદ્ધતિસરની પ્રકૃતિવાદ છે, જેનો અર્થ છે કે ફક્ત કુદરતી વસ્તુઓ જ અસ્તિત્વમાં છે. ઓકૅમનો રેઝર ઘણી સ્પષ્ટ થયેલ ધારણાઓ વિના સરળ ખુલાસો બતાવે છે વધુ શક્યતા સાચી છે....

          ઈશ્વરને નિરાકાર સ્વરુપમાં કે સાકાર સ્વરૂપમાં જોવા કઠીન છે. નિરાકારને વ્યક્ત કરી શકાતું નથી, જ્યારે ઇશ્વર ને સાકાર સ્વરૂપ આપવું એ એને સાવ જ મર્યાદિત બનાવી દે છે. તેથી, ઘણા લોકો નાસ્તિક બની રહેવું પસંદ કરે છે....

           નાસ્તિકતા જેવું ખરેખર કશું છે નહિ,  એ ફક્ત અનુકુળતાની વાત છે. જ્યારે તમારામાં કઈંક જાણવાની તડપ હોય અથવા તમે સત્યની શોધ કરી રહ્યા હોવ, ત્યારે તમને જણાશે કે નાસ્તિકતાની વાત બાજુ પર રહી જાય છે. કઈંક જાણવાની તડપ સાથે, જ્યારે આપણે કોઇ  વસ્તુ ખોટી છે એવું  સાબિત નથી કરી શક્તા ત્યારે તેની યથાર્થતાનો અસ્વિકાર પણ ન જ કરી શકીએ. એક નાસ્તિક વ્યક્તિ, પહેલાં તો ઈશ્વરનુ ખંડન કર્યા વગર જ તેનો અસ્વિકાર કરી દેતો હોય છે. ઈશ્વરને ખોટા સાબિત કરવા માટે, તમારી પાસે વિપુલ જ્ઞાન હોવું જરૂરી છે. તમે એને એમ જ ખોટા સાબિત ન કરી શકો!. કોઈ પણ વ્યક્તિએ એવું કહેવું હોય, કે કોઈક એક વસ્તુનું અસ્તિત્વ જ નથી, તો તે વ્યક્તિ પાસે આખા બ્રહ્માંડ (વિશ્વ)ની જાણકારી હોવી જોઇએ. એનો મતલબ, કે ક્યારેય સો (100) ટકા નાસ્તિક નથી બની શકાતું... નાસ્તિક વ્યક્તિ બીજું કંઈ નહી, પણ ઉંઘતો (સુષુપ્ત)  શ્રદ્ધાળુ છે!

એ વ્યક્તિએ જો કહેવુ હોય કે " હું કશામાં વિશ્વાસ નથી કરતો" મતલબ એ પોતાની  જાતમાં તો વિશ્વાસ કરે છે-  એનો અર્થ એ થાય કે એ પોતાનામાં વિશ્વાસ કરે છે જેને વિષે એ ખાસ કશું જાણતો જ નથી!

એક નાસ્તિક ક્યારેય નિષ્ઠાવાન નથી હોતો કારણ કે નિષ્ઠા માટે ઊંડાણ જરૂરી છે. અને નાસ્તિક પોતાનામાં ઊંડા ઉતરવાનો ઈન્કાર કરે છે. કારણ કે જેમ જેમ એ પોતાનામાં ઊંડો ઉતરે છે, તેમ તેમ એને એવો શૂન્યાવકાશ સાંપડે છે કે જ્યાં પાર વિનાની શક્યતાઓ હોવાનું ભાન થાય છે. એ વખતે તેણે ઘણા રહસ્યો જે વિષે એ કંઇ જાણતો નથી, તેનો સ્વિકાર કરવો પડે છે. તેણે તેની અજ્ઞાનતા કબૂલવી પડે છે , જેને તે પહેલાં નકારતો હતો. કારણ કે જે ક્ષણે એ નિષ્ઠાવાન બને છે, તે ક્ષણથી ખરેખર તો તે પોતાના નસ્તિક્પણા પર શંકા (સંદેહ) કરવાનું શરૂ કરતો થાય છે. એક નિ:શંક નાસ્તિક લગભગ અશક્ય છે! એટલે કે આપણે ક્યારેય નિષ્ઠાવાન અને શંકા વગરના થઇને નાસ્તિક બની શકીએ નહીં.....