Harmonium

               

"જયહિન્દ newspaper માં મારી કોલમ "મન દર્પણ" માંથી."

👉 અભારતીય વાદ્યયંત્ર હાર્મોનિયમ

🎹 અંગ્રેજ શાસક ક્લેમેન્ટે પાશ્ચાત્ય સંગીત અને ભારતીય સંગીત શાસ્ત્રના મધ્યસેતુ સમા નવા વાદ્યયંત્ર હાર્મોનિયમનું નિર્માણ કરેલું.... 

          ગેબ્રિયલ જોસેફ ગ્રેનીએ (એક્સપ્રેસિવ ઓર્ગન) ની શોધ કરી હતી કારણ કે તેના રીડ-ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટની વ્યાપક રેન્જ હતી અને તે ક્રેસિસેન્ડોસ અને ડિમિન્યુએન્ડોઝ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.  ફ્રાન્સના એલેક્ઝાંડ્રે દેબેને આગળ ગ્રેનીનું સાધન વિકસાવ્યું, 1840 માં તેનું પેટન્ટ કર્યું અને તેનું નામ હાર્મોનિયમ રાખ્યું.

             ભારત-પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાનમાં લોક-શૈલી દ્વારા ચલાવવામાં આવતું હાર્મોનિયમ, એક સંગીતવાદ્ય છે જે વેન્ટિફાઇડ છે અને જુદા જુદા ફ્લેટ સ્વરના દમન દ્વારા જુદા જુદા ધ્વનિનો અવાજ ઉત્સર્જિત થાય છે. આમાં હવાનો પ્રવાહ પગ, ઘૂંટણ અથવા હાથ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જો કે ભારતીય ઉપખંડમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હાર્મોનિયમમાં હાથનો ઉપયોગ વધુ જોવા મળે છે.  

        હાર્મોનિયમની શોધ યુરોપમાં થઈ હતી અને તેને 19 મી સદીના મધ્યમાં ભારત-પાકિસ્તાન વિસ્તારમાં કેટલાક ફ્રેન્ચ લોકો પાસે લાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તે શીખવાની સરળતા અને ભારતીય સંગીતમાં તેની અનુકૂલનશીલતાને કારણે મૂળિયા બની ગયું હતું. મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારનાં હાર્મોનિયમ છે. આ વિભાગો સંભવત તેમના ઉત્પાદન સ્થાન અથવા બાંધકામમાં વપરાતી સામગ્રીની ગુણવત્તા પર આધારિત છે. તે આના જેવું છે - 1. બ્રિટીશ 2. જર્મન 3. ખરાજ.  તેમની ગાયકની મધુરતામાં તેમના નિર્માણની શૈલી અથવા સ્થાન અનુસાર તફાવત છે, જે ફક્ત એક લાયક સંગીતકાર જ ઓળખી શકે છે. હાર્મોનિયમ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનો એક અભિન્ન ભાગ છે. હાર્મોનિયમને "પેટી" પણ કહેવામાં આવે છે...

           ફોલ્ડ્સે એક લેખમાં જણાવ્યું હતું કે માઇક્રોટોન અથવા શૂર્ટીઝ ઉત્પન્ન કરવામાં હાર્મોનિયમની અસમર્થતાએ તેને ભારતીય સંગીત માટે અયોગ્ય ગણાવ્યું હતું. તેમના મંતવ્યના પગલે માર્ચ 1940 માં એઆઈઆર પ્રસારણ પરના હાર્મોનિયમ પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે, એઆઈઆર (અગાઉ ભારતીય બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની તરીકે ઓળખાતા) પ્રસારણના નિયંત્રક લિયોનેલ ફીલ્ડનને ફરમાન જારી કર્યુ હતું. 

       સન્ડે મેગેઝિનમાં, 10 ડિસેમ્બર, 1979 ના ટાઇમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના રામકુમારે તેમના માહિતીપ્રદ લેખ, "હાર્મોનિયમ:  બહિષ્કાર કેમ?" માં લખેલું કે ભારતના પહેલા બ્રોડકાસ્ટ હેડ લિયોનેલ ફિલ્ડને 1948માં હાર્મોનિયમ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો કેમ કે તેમને લાગે છે કે એ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની ટનક વિવિધતા માટે યોગ્ય  નથી...

         ભારતીય સ્વરોમાં નાદ-અવાજને પ્રતિ સેકન્ડ કંપન સંખ્યાનાં પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવામાં આવે છે અને બધા નાદની કંપન સંખ્યા અલગ અલગ હોય છે. ભારતીય વાદ્યયંત્રોનું શાસ્ત્રીય નિર્માણ આવા જ માન્ય સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે... જ્યારે પાશ્ચાત્ય યંત્રોમાં ખાસ હાર્મોનિયમની સાથે આવું નથી. કેમકે તેનાં સ્વર સ્થાન શાસ્ત્રોચિત નથી પરંતુ સ્વર મેળવવાની ઝંઝટથી મુક્ત હોવાને કારણે હાર્મોનિયમનો પ્રયોગ ગાયકગણ ખૂબજ નિશ્ર્ચિંતાની સાથે કરે છે... 

           એક સમયમાં હાર્મોનિયમને શાસ્ત્રીય વાદ્યયંત્રની માન્યતા ન હતી, જ્યારે ક્લેમેન્ટનું ભારતમાં પદાર્પણ થયું તો તેમણે પાશ્ચાત્ય સંગીતનું પૂર્વ પ્રાપ્ત જ્ઞાન અને ભારતીય સંગીત શાસ્ત્રના મધ્યસેતુનું નિર્માણ કર્યું અને એક નવું વાદ્યયંત્ર હાર્મોનિયમનું નિર્માણ કર્યું. 

           તાત્કાલિક અંગ્રેજ શાસકોએ આ આવિષ્કારમાં ક્લેમેન્ટને ભરપૂર સહયોગ આપ્યો. એમનો વિચાર હતો કે ભારતનાં સંગીત ક્ષેત્રથી અંગ્રેજી સલ્તનતને ભારે આર્થિક લાભ આપવામાં આવે અને તેથી તેમણે ભારતીય પ્રતિનિધિ સ્વરના આધાર પર એક એવું વાદ્યયંત્ર બનાવવાનો નિશ્ચય કર્યો જેનાથી ભારતીય વાદ્યો ગૌણ બનાવી શક્યા, પણ! કરીમ ખાન અને સંસ્કૃતજ્ઞ વિદ્વાન દેવલના સહયોગથી ભારતીય સ્વરોના પ્રતિનિધિ વાદ્યયંત્ર હાર્મોનિયમનું નિર્માણ કરવામાં સફળ રહ્યા... 

    

             સૂર મેળવવાની મુશ્કેલીઓનો આમાં સમાવેશ ન હોવાને કારણે આ યંત્રએ ભારતીય ગાયકોને આકર્ષિત કર્યા એટલું જ નહીં, આ નિર્માણશાસ્ત્રને ક્લેમેન્ટે ભારતના શ્રુતિશાસ્ત્ર પર આધાર સિદ્ધ કરવાનો પ્રયાસ પણ કરી જોયો અને ત્યારબાદ પણ ભારતીય અને પાશ્ચાત્ય સંગીતજ્ઞ એક બીજાને પોતાનાથી ઓછા સમજતા... 

             13મી શતાબ્દીમાં જે સૂર ઉપયોગમાં લેવાતા તેમાં અને આજના પ્રચલિત સ્વરોમાં 3-4 આંદોલનોના વિચલન છે. ઠુંમરી અને કવ્વાલી જેવા શબ્દપ્રધાન ગીતોના પ્રકારમાં વિભિન્ન ભાવોને પ્રગટ કરતી વખતે ભાવાનુસાર વિચલન થાય છે તેથી તેમાં સૂર વિચલિત થાય છે, માટે અસ્થાયી વિચલનને કારણે સૂર બેસૂરો નથી થઈ શકતો... 

 

          અનેક કલાકાર ચાર ષડજ - ચાર પંચમ લાગવાનો દાવો કરીને તાનસેનની ગાયિકી અને ભરતમુનિના શ્રુતિશાસ્ત્ર સાથે પોતાનો સંબંધ સ્થાપીત કરે છે. જ્યારે આમાં પણ 3-4 આંદોલનોનું અંતર હોય છે... 

           સ્પષ્ટ છે કે હાર્મોનિયમના સૂર ભારતીય પ્રાકૃતિક સ્વરો જેવા ઉચ્ચકોટીના નથી હોતા, તો પણ સામાન્ય સુલભના ધ્વનિ-ઘનતા અને સૂરો મેળવવાની ઝંઝટનાં અભાવે હાર્મોનિયમના પક્ષધરતા કવિ જ છે.... 

          હાર્મોનિયમના સપ્તકમાં હોય તે 12 સૂરોમાંથી એક સ્વરનો આરંભિક સ્વર માનીને તેને પ્રથમ કોમલરિષભ, શુદ્ધરિષભ, - કોમલગંધાર, શુદ્ધગંધાર, - 

શુદ્ધમધ્યમ, તીવ્રમધ્યમ... કોમલરિષભ જે ગુણોત્તર પર પ્રાપ્ત થાય તે જ ગુણોત્તર તીવ્રરિષભ સુધી હોવું અનિવાર્ય છે.. આ જ કારણ છે કે હાર્મોનિયમની સુલભ સમગુણોત્તર સ્વર રચનાના સ્વર ભરતમુનિના નૈસર્ગિક આધારિત ષડજપંચમ ભાવથી ઉત્પન્ન સૂરોની જેમ મધુર અને સૂરીલા નથી હોતા. વરસ બે વરસમાં હાર્મોનિયમને ટ્યુન કરવાથી વસ્તુતઃ યંત્રના બેસૂરાપણાના વિચલનને જ વેલ એડજસ્ટ કરવામાં આવે છે... 

             હાર્મોનિયમના પણ ઘણાં પ્રકાર જોવા મળે છે, પિયાનો પરથી ઉતરી આવેલું વાદ્ય છે. પહેલા ખૂબ મોટું હતું અને પગના પેડલ દ્વારા હવા ભરી વગાડવામાં આવતું, ત્યાર બાદ નાનું પેટી જેવું હાથનાં ધક્કાથી ધમણ દ્વારા હવા ભરાઈને વાગતું ચલણમાં આવ્યું... હરિહરણ એક વખત પાલિતાણા આવેલા ત્યારે ત્યાંની દુકાનનું એક હાર્મોનિયમ ખરીદ્યું અને ત્યારબાદ તેઓ પાલિતાણામાં બનતા આ વાદ્યનાં ચાહક બની ગયા... 

©️®️🎯 Writer : Prof.Dr.Vaibhavi Trivedi 

🎯 Matusri Shantaben arts College 

 

👉 Image courtesy : Google 

 👉 Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....