Navratri / નવરાત્રીનું માહાત્મ્ય

       Writer : Pro.Dr. V.K.Trivedi 

प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयम्‌ ब्रह्मचारिणी। 
तृतीयं चंद्रघण्टेति कुष्मांडेति चतुर्थकं॥ 
पंचमं स्कंदमातेति, षष्टम कात्यायनीति च। 
सप्तमं कालरात्रीति, महागौरीति चाष्टमं॥ 
नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गा प्रकीर्तिताः॥ 

👉 દેવીનો જન્મ કેવી રીતે થયો? 
👉 નવદુર્ગા સંબંધિત 9 તથ્યો ...

           નવરાત્રીનું મહત્ત્વ બધા જાણે જ છે. આ દિવસો હિન્દુ ધર્મમાં દુર્ગાની પૂજા માટે ખૂબ જ શુભ છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે દેવી દુર્ગાનો જન્મ ક્યારે થયો હતો અને કણ્ય પૂજા કેમ કરવામાં આવે છે તેની સાથે શું માન્યતાઓ છે?

        નવરાત્રી દરમ્યાન શક્તિના નવ સ્વરૂપોની પૂજા થાય છે. દેવીની પૂજા દરેક પ્રદેશની પરંપરાગત વિધિ અને રીત રસમ પર આધારિત હોય છે.

📌 દુર્ગા, જે અપ્રાપ્ય છે તે

📌ભદ્રકાલી

📌અંબા કે જગદંબા, વિશ્વમાતા

📌અન્નપૂર્ણા, જે અનાજ (અન્ન)ને મોટી સંખ્યામાં (પાત્રનો ઉપયોગ હેતુલક્ષી રીતે થયો છે) સંઘરીને રાખે છે તે.

📌સર્વમંગલા, જે બધાને (સર્વને) આનંદ (મંગલ) આપે છે તે.

📌ભૈરવી

📌ચંદ્રિકા કે ચંડી

📌લલિતા

📌ભવાની

📌મોકામ્બિકા

        વર્ષમાં ચાર વાર નવરાત્રીની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. જેના નામ વસંત નવરાત્રી, અષાઢ નવરાત્રી, શરદ નવરાત્રી અને પુષ્ય નવરાત્રી છે. આમાં આસો મહિનામાં શરદ નવરાત્રીની ઉજવણી થાય છે અને વસંત કાળમાં વસંત નવરાત્રીની ઉજવણી થાય છે જેને ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે...

👉૧. ચૈત્રી (વસંત) નવરાત્રી: શક્તિ (માતૃદેવી)ના નવ સ્વરૂપોની રીતે નવ દિવસોમાં સમર્પિત થયેલો ઉત્સવ છે. આ તહેવાર વસંતઋતુ (માર્ચ-એપ્રિલ)માં ઉજવાય છે. તેને ચૈત્ર નવરાત્રા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ નવ દિવસોના ઉત્સવને રામ નવરાત્રી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

👉૨. ગુપ્ત (અષાઢ) નવરાત્રી: ગુપ્ત નવરાત્રી, જેને અષાઢ કે ગાયત્રી કે શાકંભરી નવરાત્રી પણ કહેવાય છે, જે અષાઢ (જૂન-જુલાઇ) મહિનામાં શક્તિ (માતૃદેવી)ના નવ સ્વરૂપોને નવ દિવસોમાં સમર્પિત કરીને ઉજવવામાં આવે છે. ગુપ્ત નવરાત્રીને અષાઢ શુક્લ પક્ષ (અષાઢ સુદ - અજવાળીયું) દરમ્યાન અનુસરવામાં આવે છે.

👉૩. શરદ (આસો) નવરાત્રી: આ ખુબ જ મહત્વની નવરાત્રી છે. તેને સામાન્ય રીતે મહા નવરાત્રી કહેવાય છે અને તેની ઉજવણી આસો મહિનામાં થાય છે. તેને શરદ નવરાત્રી પણ કહેવાય છે, કારણકે તેની ઉજવણી શરદ ઋતુમાં અશ્વિન શુક્લ પક્ષ (આસો સુદ - અજવાળીયું) થાય છે માટે.

👉૪. પુષ્ય (પોષ) નવરાત્રી: પુષ્ય નવરાત્રી પોષ (ડિસેમ્બર-જાન્યુઆરી) મહિનામાં શક્તિ (માતૃદેવીઓ)ના નવ સ્વરૂપોને નવ દિવસોમાં સમર્પિત કરવામાં આવ્યા છે. પુષ્ય નવરાત્રી પોષ શુક્લ પક્ષ (પોષ સુદ - અજવાળીયું) દરમ્યાન ઉજવવામાં આવે છે.

👉૫. (વૈકલ્પિક) માઘ નવરાત્રી: માઘ નવરાત્રીને ગુપ્ત નવરાત્રી પણ કહેવાય છે, મહા (જાન્યુઆરી-ફ્રેબ્રુઆરી) મહિનામાં શક્તિના નવ સ્વરૂપોને નવ દિવસોમાં સમર્પિત કરવામાં આવ્યા છે. માઘ નવરાત્રી માઘ શુક્લ પક્ષ (મહા સુદ - અજવાળીયું) દરમ્યાન કરાય છે.

          નવરાત્રી એટલે 9 દિવસ જ્યારે શક્તિની પૂજા કરવામાં આવે છે જેને દેવી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે. દેવતાઓના સ્ત્રી અવતારમાં જે શક્તિ દેખાય છે. યુદ્ધમાં દુર્ગાના જન્મથી લઈને તેની જીત સુધી, હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં શક્તિના અનેક પ્રકારો વિશે જણાવવામાં આવ્યું છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે નવરાત્રી સાથે કઈ માન્યતાઓ જોડાયેલી છે જેમાં આપણે દુર્ગાની પૂજા કરીએ છીએ, કન્યાની પૂજા કેમ કરવામાં આવે છે! દેવીનો જન્મ કેવી રીતે થયો અને દુર્ગા કેમ સિંહ પર સવાર છે?

👉 દેવીનો જન્મ કેવી રીતે થયો?

        દેવીના જન્મ માટે માનવામાં આવે છે કે તે દુર્ગા રૂપે જ છે, જેનો જન્મ મહિષાસુર રાક્ષસની હત્યા કરવા માટે થયો હતો અને તેથી જ તેને મહિષાસુર મર્દિની પણ કહેવામાં આવે છે. પૌરાણિક કથા અનુસાર, બધા દેવો સાથે મળીને ત્રિમૂર્તિ દેવ પાસે ગયા, ત્યારે જ્યારે મહિષાસૂરે દેવતાઓને ભગાડીને સ્વર્ગને કબજે કર્યું હતું. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવે તેમના શરીરની ઉર્જાશક્તિથી એક આકૃતિ બનાવી અને બધા દેવોએ તેમની શક્તિઓ તે આકારમાં મૂકી. તેથી જ દુર્ગાને શક્તિ પણ કહેવામાં આવે છે.  દુર્ગાની છબી ખૂબ જ નમ્ર અને આકર્ષક હતી અને તેના ઘણા હાથ હતા...

          કારણ કે બધા દેવોએ સાથે મળીને તેમને શક્તિ આપી હતી, તેથી તેઓ સૌથી શક્તિશાળી દૈવી-ભગવાન માનવામાં આવે છે. તેમને શિવનું ત્રિશૂળ, વિષ્ણુનું ચક્ર, બ્રહ્માનું કમળ મળ્યા, તેમને વાયુ દેવ પાસેથી નાક મળ્યું અને કપડા, ધનુષ, સિંહ - હિમાવંત (પર્વતોના દેવ) પાસેથી મળ્યા અને આવી શક્તિઓથી તે દુર્ગા બની ગયા અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા...

      દુર્ગાની શક્તિઓ વિશે ઋગ્વેદના શ્લોકો દેવી સુક્તમાં વાંચી શકાય છે: 10.125.1 થી 10.125.8 સુધી.

👉  ફક્ત 9 દિવસ પૂજા શા માટે કરવામાં આવે છે?

          જ્યારે દુર્ગા અથવા દેવીએ મહિષાસુર પર હુમલો કર્યો અને એક પછી એક રાક્ષસોનો વધ કરવા માંડ્યા, ત્યારે તેમણે ભેંસનું રૂપ લીધેલા મહિષાસુરને મારવામાં 9 દિવસનો સમય લીધો. આથી નવરાત્રી પર 9 દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. તેને લગતી અન્ય કથાઓ પણ છે જેમ કે નવરાત્રી દુર્ગાના 9 સ્વરૂપો સાથે સંકળાયેલી છે અને કહે છે કે દરરોજ દેવી યુદ્ધમાં એક અલગ રૂપ લેતા હતા અને તેથી 9 દિવસોમાં 9 વિવિધ દેવીઓની પૂજા કરવામાં આવે છે. દરરોજ વિવિધ રંગોનું પોતપોતાનુ આગવું સ્થાન છે તે શ્રધ્ધામાં ઉમેરીને પણ જોવામાં આવે છે...

👉 દુર્ગાપૂજામાં દુર્ગાના 9 સ્વરૂપોની પૂજા કરવામાં આવે છે...

👉 શા માટે આઠ બાજુ છે?

         દેવી દુર્ગાના આઠ હાથ હોવાનું કહેવાય છે. કેટલાક શાસ્ત્રોમાં તે 10 હાથ હોવાનું પણ કહેવામાં આવે છે. વાસ્તુ શાસ્ત્રમાં 8 મહત્વપૂર્ણ દિશાઓ છે, પરંતુ ઘણી જગ્યાએ 10 ખૂણા અથવા દિશાઓની વાત કરવામાં આવે છે.  આમાં
🔰 પ્રાચી (પૂર્વ),
🔰 પ્રતિચિ (પશ્ચિમ)
🔰 ઉદિચી (ઉત્તર),
🔰 અવાચી (દક્ષિણ),
🔰 ઇશાન (ઉત્તર પૂર્વ),
🔰 અગ્ની (દક્ષિણ પૂર્વ),
🔰 નૈઋત્ય (દક્ષિણ પશ્ચિમ),
🔰 વાયુ (ઉત્તર પશ્ચિમ),
🔰 ઊચ્ચ (આકાશ)
🔰 અઘરસ્ત (પાતાળ તરફ) 

         ઘણા સ્થળોએ, 8 દિશાઓ માનવામાં આવે છે કારણ કે આકાશ અને નરકને દિશાનો દરજ્જો આપવામાં આવતો નથી. હિન્દુ શાસ્ત્રો અનુસાર, એવું માનવામાં આવે છે કે દેવી દુર્ગા તેમના ભક્તોને દરેક દિશાઓથી સુરક્ષિત કરે છે અને તેથી જ તેની પાસે 8 હાથ છે જે આઠ દિશામાં કાર્ય કરે છે.

👉 સિંહ કેમ સવારી કરે છે?  🦁

          દેવી સિંહ પર સવાર હોવાનું કહેવાય છે.  દુર્ગાનું વાહન સિંહ છે અને તે અતુલ્ય શક્તિ સાથે સંકળાયેલ હોવાનું જોવા મળે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે સિંહ પર સવાર દુર્ગામા દુ:ખ અને દુષ્ટતાનો અંત લાવે છે.

👉  દુર્ગાને ત્ર્યંબકે કેમ કહેવામાં આવે છે?

        દુર્ગાને ત્ર્યંબકે કહેવામાં આવે છે, એટલે કે ત્રણ આંખો ધારણ કરનારી. શિવને ત્રિનેત્ર પણ કહેવામાં આવે છે જેને ત્રણ આંખો હતી. દુર્ગા શિવનું અર્ધ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, જેને શક્તિ પણ કહેવામાં આવે છે. દુર્ગાની ત્રણ આંખો અગ્નિ, સૂર્ય અને ચંદ્રના પ્રતીકો તરીકે માનવામાં આવે છે.

👉 દુર્ગાની પૂજા માટે કેમ 108 મંત્રોનો જાપ કરવામાં આવે છે?

        નવરાત્રીને દુર્ગાપૂજા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે ભગવાન રામ માતા દુર્ગાની ઉપાસના કરતા હતા, જેને રામ મહિષાસુર મર્દિની તરીકે સંબોધન કરતા હતા. રાવણ સાથે લડતા પહેલા આ પૂજા કરવામાં આવી હતી અને તેથી જ રાવણની હત્યા કરવામાં આવી તે દિવસે નવરાત્રીના અંતમાં દશેરાની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે રામજીએ દુર્ગાપૂજા દરમિયાન 108 નીલકમલ અર્પણ કર્યા હતા, અને તેથી 108 ને શુભ માનવામાં આવે છે...

👉  પિતૃપક્ષના અંતમાં નવરાત્રી કેમ ઉજવવામાં આવે છે?

           પિતૃપક્ષમાં પૂર્વજોની પૂજા કર્યા પછી એવું માનવામાં આવે છે કે ઘર શુદ્ધ થાય છે અને ત્યારબાદ દેવી પક્ષ એટલે કે નવરાત્રી આવે છે અને ત્યારબાદ દરેક પ્રકારના ઉત્સવો શરૂ થાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે દેવી પક્ષના પહેલા દિવસે માતા દુર્ગા પોતાના બાળકો સાથે પૃથ્વી તરફ જવાનું શરૂ કરે છે...

👉 બંગાળમાં દુર્ગાપૂજા સ્થાપન સમયે તવાયફનાં ઘરની માટી કેમ લેવામાં આવે છે?

           આ પ્રથા સાથે સંકળાયેલી માન્યતા એ છે કે તવાયફના ઘરે જતા પહેલા કોઈપણ માણસ તેની બધી જ પવિત્રતા અને શુદ્ધતાને તેના આંગણામાં જ મૂકીને પછી અંદર જતો રહે છે. અને આ જ કારણ છે કે તવાયફના આંગણાની માટી ખૂબ પવિત્ર બને છે. આથી આ માટી ભળીને દુર્ગાની મૂર્તિ બનાવવામાં આવે છે...

👉  છોકરીઓની પૂજા કે કુંવારકાની પૂજા કેમ કરવામાં આવે છે?

      છોકરીઓને દેવીનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે અને જ્યાં સુધી તેમની મહાવારી મતલબ કે પિરિયડ્સ શરૂ ન થાય ત્યાં સુધી તેઓને સૌથી પવિત્ર માનવામાં આવે છે. કારણ કે નવરાત્રીની ઉજવણી દેવી, સ્ત્રી સ્વરૂપની પૂજા માટે કરવામાં આવે છે, તેથી તે નાની છોકરીઓ સાથે સંકળાયેલ છે...

        કલકત્તામાં આ પૂજા સ્વામી વિવેકાનંદ દ્વારા 1901 માં બેલુર મઠથી શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે દુર્ગાની શક્તિ સાથે પણ સંકળાયેલ છે.

🕯️નવદુર્ગા આયુર્વેદ

એક માન્યતા એવું કહેવાય છે કે બ્રહ્માજીના દુર્ગા કવચમાં ઉલ્લેખિત નવદુર્ગા નવ વિશિષ્ટ દવાઓમાં શામેલ છે...

👉 (૧) પ્રથમ શૈલપુત્રી (હરડે) :

        ઘણા રોગોમાં ઉપયોગી દવા હરડે હિમાવતી છે, જે શૈલપુત્રી દેવીનું એક સ્વરૂપ છે.  તે આયુર્વેદની પ્રાથમિક દવા છે. ત્યાં પાથાયા, હરિતિકા, અમૃતા, હેમાવતી, કાયસ્થ, ચેતકી અને શ્રેયસીના સાત પ્રકાર છે.

👉 (૨) બ્રહ્મચારિણી (બ્રાહ્મી) :

           બ્રાહ્મી વય અને સ્મૃતિમાં વધારો કરે છે, રક્ત વાહિનીઓને દૂર કરે છે અને અવાજને મધુર બનાવે છે.  આથી તેને સરસ્વતી પણ કહેવામાં આવે છે.

👉 (3) ચંદ્રઘંટા (ચંદુસુર):

       તે એક છોડ છે જે ધાણા જેવો હોય છે.  આ દવા મેદસ્વીપણાને દૂર કરવામાં ફાયદાકારક છે, તેથી તેને ચર્મહંતી પણ કહેવામાં આવે છે.

👉 (4) કુષ્માંડા (પેઠા):

       આ દવા પેઠાની મીઠાઈ બનાવે છે. તેથી આ સ્વરૂપને પેઠા કહેવામાં આવે છે.  તેને કુમહાડા પણ કહેવામાં આવે છે, જે લોહીના વિકારને દૂર કરીને પેટ સાફ કરવામાં મદદ કરે છે. આ માનસિક રોગોમાં અમૃત સમાન છે...

👉 (5) સ્કંદમાતા (અળસી):

        અળસીમાં દેવી સ્કંદમાતા દવા તરીકે હાજર છે. તે વાત, પિત્ત અને કફના રોગોનો નાશ કરનાર છે...

👉 (6) કાત્યાયની (મોઇઆ):

         કટાયાની દેવી અંબા, અંબાલિકા અને અંબિકા જેવા આયુર્વેદમાં ઘણા નામોથી જાણીતી છે. આ સિવાય તેમને મોઇઆ પણ કહેવામાં આવે છે.  આ દવા કફ, પિત્ત અને ગળાના રોગોનો નાશ કરે છે...

👉 (7) કાલરાત્રી (નાગદૈન):

         આ દેવીને નાગદૈન દવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે તમામ પ્રકારના રોગોમાં અને મન અને મગજના વિકારને મટાડવામાં ફાયદાકારક છે...

👉 (8) મહાગૌરી (તુલસી):

        સાત પ્રકારની તુલસીનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, સફેદ તુલસી, કાળા તુલસી, મારુતા, દવના, કુઢેરક, અજૅક અને ષટ્પત્ર છે. તે લોહીને શુદ્ધ કરે છે અને હૃદયની બીમારીઓનો નાશ કરે છે.

👉 (9) સિદ્ધિદાત્રી (શતાવરી):

       દુર્ગાનું નવમું રૂપ સિદ્ધિદાત્રી છે જેને નારાયણી શતાવરી કહે છે. તે શક્તિ, બુદ્ધિ અને સમજદારી માટે ઉપયોગી છે...

©®Pro.Dr.Vaibhavi Trivedi

Image courtesy : Google

👉Notice📖

The translator is configured on the web version for your convenience, so that you can translate and read your favorite articles in your native language.....